Zondag 13/06/2021

Europalia verwelkomt hele vloot Russische auteurs en regisseurs

Maria Malkina: 'Sinds eind jaren negentig dagen jonge auteurs het regisseurstheater uit dat Rusland altijd gekend heeft. In een directe taal exploreren ze de achterkant van het grootstadsleven: drugs, prostitutie, dakloosheid...'

Rusland, waar theater de kathedraal van de kunst is

Wat voor ons ooit de kerk was, is voor de Russen de schouwburg. En wil je de Russische ziel echt vatten, dan vind je die daar. Het zijn twee clichés, maar ze gelden nog steeds. Ook na de perestrojka lopen de theaters in Moskou elke avond vol. Wat ze aanbieden, is wel verschoven. Het post-Sovjettheater is een grande dame in haar overgangsjaren, hier te bewonderen ter gelegenheid van Europalia.

Brussel

Van onze medewerker

Wouter Hillaert

Europalia's opfrisbeurt is welkom. De laatste keer dat we nog iets opvingen uit het Russische theater dateert al van 23 oktober 2002. Toen vielen vijftig zwaarbewapende Tsjetsjeense gijzelnemers het Cultuurpaleis in Moskou binnen tijdens de musical Nord-Ost. Dat zie je in België nog niet meteen gebeuren, en niet alleen omdat we geen Tsjetsjenen hebben. Het theater heeft in Rusland veel meer maatschappelijke uitstraling, van zijn statige ballet tot - intussen ook - zijn musicals. Die zijn met de komst van de vrijemarkteconomie sterk in aantal toegenomen, maar zonder dat er eigenlijk een vrije sector is. "Dat is het paradoxale aan het nieuwe Rusland: het commerciële theater wordt hier gemaakt met overheidssubsidies", schreef toneelcriticus Anatoly Smeliansky in 2001.

Maar zoals president Poetin datzelfde jaar openlijk toegaf, beleeft het theater harde tijden door financiële problemen. Zo zijn de repertoiretheaters de laatste jaren veel meer afhankelijk geworden van eigen inkomsten, zoals kaartenverkoop. "De prijzen voor een zitje lopen nu algauw op tot 100 of zelfs 200 dollar, waardoor een modaal gezin nog maar een keer per maand kan gaan kijken", zegt Maria Malkina van het Moskous Chekhov International Theatre Festival, in Brussel mee op bezoek.

Vooral oudere topregisseurs hebben het moeilijk met die nieuwe commercialiseringtendens. Zoals Lev Dodin, die morgen in BOZAR zijn Oom Vanja toont: "Het theater lijkt een nutsmiddel geworden om de zaal vol te krijgen. En vaak gebeurt dat op een oppervlakkige manier, met veel show en muziek. Het wordt een cinema. In De drie zusters van Tsjechov zegt Irina ergens dat ze zich een piano voelt waarop niet gespeeld maar geslagen wordt. Wel, dat gevoel heb ik nu ook in het Russische theater. Als we theater 'de kathedraal van de kunst' noemen, dan wordt er nu gemorreld aan de fundamenten. Het is een ontmenselijking."

Dodin staat net als Anatoli Vassiliev (vanavond nog in deSingel met Ilias, Zang XXIII, ****) voor een terugkeer naar de wortels. In zijn Maly Drama Theater in Sint-Petersburg probeert hij al meer dan twintig jaar de tijdloze complexiteit van de menselijke zielenroerselen te vangen. Die zoekt hij steevast in de Russische klassieken, vooral bij Tsjechov en Dostojevski. En daar is hij niet de enige in. De gelauwerde zeventiger Pjotr Fomenko komt naar Luik en Brussel met De drie zusters en met Oorlog en vrede en Huiselijk geluk van Tolstoj. Nostalgie naar het verleden lijkt de Russen eigen. De grote regisseurs redeneren ook altijd in termen van 'meester' en 'leerling', volgens een lijn die uiteindelijk uitkomt bij de grote theaterpedagoog Stanislavski. Hij richtte in 1898 mee het Moskous Kunst Theater op, dat nog steeds Ruslands eerste theater is.

Daarnaast bestaat een levendige hedendaagse schriftuur. Zo ging nog tijdens het Tsjetsjeense gijzelingsdrama in Moskou Terrorisme van de gebroeders Presnyakov in première. Het versplinterde stuk stond vier maanden later al in The Royal Court in Londen, terwijl nu in Bergen hun ietwat spottende Rusland-ontmaskering Captive Spirits te zien is. Want ook dat is een effect van de perestrojka: de Russen toeren nu vrijelijk in Europa. Niet alleen de groten, maar ook een meer komische maker als Jevgeni Grisjkovets. In 2002 stelde die Russische Woody Allen zich in Avignon voor als een kosmonaut in een satelliet op zoek naar liefde. Vanavond vertelt hij in Namen zijn wedervaren als groentje bij de Sovjetmarine in How I Ate a Dog.

"Sinds eind jaren negentig zitten we in een periode met veel nieuw drama van een vloot jonge auteurs. Ze dagen het regisseurstheater uit dat Rusland sinds Stanislavski altijd gekend heeft. Hun thema's kun je vergelijken met het Britse in yer face-theater. In een heel directe taal exploreren ze de achterkant van het grootstadsleven: drugs, prostitutie, dakloosheid, gevangenissen. Dat is helemaal anders dan de zonnige komedies onder Stalin, waarin het goede altijd het slechte versloeg. Maar het leven zoals het is, verscheen wel al tijdens de perestrojka. Zo was er in de jaren tachtig die ene legendarische productie Spreek!. Dertig personages beslisten om naar waarheid over hun dagelijkse moeilijkheden te spreken. Dat was toen revolutionair", zegt Malkina.

Malkina weet wat er speelt in de rest van Europa. "Westerse regisseurs zijn veel meer gericht op vormelijke structuren. Nu zie je hier bijvoorbeeld die tendens naar een mix van video, muziek en live-actie. Wij zijn daar veel conservatiever in: theater is theater. Het is verbonden met concrete thema's als liefde en familie. En het verloopt volgens een verhaal van begin tot eind, langs de cruciale momenten in een mensenleven. Geboorte, huwelijk, dood."

Daar heb je meteen wat veel Russisch theater in het Westen graag gezien maakt: de existentiële kracht ervan in het licht van de eeuwigheid. Volgens Lev Dodin is daar vandaag erg veel nood aan. "Het is niet omdat de tijden veranderen, dat de mens dat ook doet. Theater moet een medicijn zijn tegenover de vervlakking van het moderne leven. Als dat zoveel complexer is dan honderd jaar geleden, moet je niet ook het theater honderd keer complexer maken, maar net dezelfde verhalen blijven vertellen die recht naar het hart gaan. Zoals Oom Vanja: de mens in zijn eeuwige lijden en onvolmaaktheid, op zoek naar innerlijke vrede. Is dat nostalgisch? Absoluut niet. Mijn theater zit steeds vol met jongeren. Ze herkennen er blijkbaar iets in over hun gevoelens dat ze daarbuiten niet kunnen delen."

Ter gelegenheid van Europalia spelen tot midden december nog twaalf Russische voorstellingen in heel België. Klassiekers en nieuw werk, tekst- en figurentheater, van bekende en nieuwe regisseurs. Info: www.europalia.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234