Vrijdag 18/09/2020
Een garage van een moskee in Birmingham doet dienst als tijdelijke opslagplaats van lijkkisten voordat ze naar het mortuarium worden gebracht.

AnalyseCoronacrisis

Europa zei dat het klaar was voor een pandemie, maar die trots bleek zijn ondergang

Een garage van een moskee in Birmingham doet dienst als tijdelijke opslagplaats van lijkkisten voordat ze naar het mortuarium worden gebracht. Beeld NYT

Het coronavirus legde het onterechte vertrouwen van Europese landen bloot in hun wankele modellen, bureaucratische rompslomp en eigen rijkdom.

Twee jaar geleden stond professor Chris Whitty, hoofd van de groep medische adviseurs van de Britse regering, in een auditorium in een museum in Londen mensen uitleg te geven over dodelijke epidemieën. Het ging van de zwarte dood in de veertiende eeuw tot de cholera-uitbraak in het door oorlog verscheurde Jemen, en het was een triest verhaal. Maar Whitty, die in zijn loopbaan vooral bezig was geweest met de bestrijding van besmettingsziekten in Afrika, stelde de mensen gerust. Groot-Brittannië, zei hij, had een bijzondere bescherming: “Het is rijk.”

Rijkdom “maakt samenlevingen enorm weerbaar tegen epidemieën”, voerde hij aan, en de levenskwaliteit – eten, huisvesting, water, gezondheidszorg – was effectiever dan gelijk welk medicijn om ziekten in de ontwikkelingslanden te genezen.

Whitty was lang niet de enige die er zo over dacht. In februari nog, toen de Europese ministers van Volksgezondheid in Brussel vergaderden over het opkomende virus in China, spraken ze hun vertrouwen in hun gezondheidszorgsysteem uit en beloofden ze hulp naar arme landen te sturen. “Wij hebben een verantwoordelijkheid, niet alleen tegenover Italië en Europa, maar ook tegenover het Afrikaanse continent”, zei Roberto Speranza, de Italiaanse gezondheidsminister.

“De Europese Unie moet klaarstaan om te helpen”, beaamde Maggie De Block namens België.

Amper een maand later werd het continent overrompeld, en in plaats van hulp te bieden aan zijn voormalige kolonies groeide West-Europa uit tot het epicentrum van de pandemie. Autoriteiten die eerder hoog opgaven over hun grote paraatheid, moesten ineens wanhopig op zoek gaan naar beschermingsmateriaal en tests. Er stierven massaal veel mensen in Groot-Brittannië, Frankrijk, Spanje, Italië en België.

Zelfvertrouwen

Zo hoorde het niet te gaan. De normale gang van zaken was dat de expertise en de middelen van West-Europa wel raad zouden weten met virusuitbraken die kwamen overwaaien uit armere gebieden. Veel Europese leiders voelden zich zo veilig na de laatste pandemie – de varkensgriep in 2009 – dat ze hun medische reserves hadden afgebouwd en medische experts op de vingers tikten omdat ze te heftig reageerden.

Maar dat zelfvertrouwen zou hen de das omdoen. Hun plannen voor pandemieën waren gestoeld op een waslijst van misrekeningen en verkeerde veronderstellingen. De Europese leiders pakten uit met hun performante gezondheidszorg, maar vergaten erbij dat ze er al tien jaar op aan het bezuinigen waren. Toen Covid-19 arriveerde, waren hun systemen niet in staat om breed genoeg te testen om de piek te zien komen – of de veiligheid van hun medisch personeel te garanderen.

Mechanismen om de epidemie het hoofd te bieden bleken niet te werken. Nationale pandemieplannen die soms duizenden pagina’s besloegen, waren niet meer dan bureaucratische oefeningen. De Europese Unie hield wel toezicht op de paraatheid van de lidstaten, maar veel stelde dat niet voor. Op nationaal niveau bleken de medische reserves qua materiaal en geneesmiddelen vaak alleen op papier te bestaan – grotendeels in de vorm van ‘just in time’-contracten met leveranciers in China. Europese planners hadden er geen rekening mee gehouden dat precies de pandemie de toeleveringsketen zou kunnen ontwrichten.

De rijkdom van een land bleek machteloos te staan tegen de wereldwijde schaarste.

België heeft de hoogste sterftegraad ter wereld. De rijkste regio van Italië werd verschrikkelijk hard geraakt. Het zo geroemde gezondheidssysteem van Frankrijk moest zich verlaten op militaire helikopters om patiënten uit overvolle ziekenhuizen te ontzetten.

Maar geen land belichaamt het fiasco zo goed als Groot-Brittannië, dat zo trots was op zijn expertise en paraatheid. Premier Boris Johnson, blijkt uit documenten en getuigenissen, had zo veel vertrouwen in de voorspellingsmodellen, dat hij dagen tot zelfs weken na de meeste andere Europese landen een lockdown beval. Hij deed dat pas twee weken nadat de Britse spoedafdelingen waren bezweken onder de druk. In die periode verdubbelde het aantal besmettingen om de drie dagen. Sommige wetenschappers zeggen nu dat een lockdown een week vroeger tot 30.000 sterfgevallen had kunnen vermijden.

Schuld in de schoenen

Whitty (54) werd aanvankelijk geprezen in de Britse pers voor zijn kalme aanpak. Nu weigert hij publiekelijk te spreken over de beslissingen die hij nam. Vrienden van hem zeggen dat de regering hem de schuld in de schoenen probeert te schuiven. “De politici zeggen dat ze de wetenschap volgen, en als zij dan de verkeerde beslissingen nemen, dan is het zijn schuld”, zegt David Mabey van de London School of Hygiene and Tropical Medicine, een vriend van Whitty. “Ik weet niet zeker of de politici wel naar hem luisteren.”

Kritische stemmen zeggen dan weer dat je de wetenschappelijke adviseurs ook niet kunt ontslaan van een gedeelde verantwoordelijkheid. “Ze dachten dat ze slimmer waren dan veel andere landen”, zegt professor Devi Sridhar, een epidemioloog aan de universiteit van Edinburgh. Sir David King, ooit hoofdadviseur wetenschappen in Groot-Brittannië, zegt: “Het woord arrogantie is aan de orde, vrees ik. Wat een hybris.”

Angst overspoelde het continent. Het was de lente van 2009 en een nieuw virus, dat bekend zou worden als de varkensgriep, had honderden mensen besmet en tientallen mensen gedood in Mexico. Experts vestigden de aandacht op de grieppandemie in 1918, waaraan 50 miljoen mensen overleden.

De Europese regeringen schoten in actie. Frankrijk vroeg de EU reizen naar Mexico op te schorten en begon voor alle Fransen vaccins op te kopen. Britse ziekenhuizen riepen gepensioneerd personeel op en verdeelden mondmaskers, handschoenen en schorten.

Elk land in Europa had zijn eigen pandemieplannen. De Britse lazen als het scenario van een horrorfilm. Meer dan 1,3 miljoen mensen konden in het ziekenhuis belanden, 800.000 mensen konden sterven. Proberen de pandemie in te dammen “zou een verspilling van publieke middelen voor de gezondheidszorg zijn”.

Doemscenario’s

Die doemscenario’s baseerden zich op een nieuwe onderspecialisatie van de epidemiologie die ontstond in Groot-Brittannië: complexe wiskundige modellen gebruiken om de verspreiding van een besmettingsziekte te voorspellen.

Een vroege adept, Neil Ferguson van het Imperial College London, woog nogal hard op het Britse gezondheidsbeleid. Ferguson was een in Oxford opgeleide arts die zich in de jaren 90 toelegde op de mathematische epidemiologie, nadat de broer van een goede vriend aan aids gestorven was.

Het wiskundige model werd een eerste keer toegepast door de politiek bij een uitbraak van mond-en-klauwzeer bij vee in 2001. Tegen de bezwaren van dierenartsen in werden op basis van het model van Ferguson 6 miljoen varkens, schapen en ander vee preventief geslacht. Latere onderzoeken kwamen tot de vaststelling dat veel te veel dieren geslacht waren. Een studie besteld door de overheid stelde dat beleidmakers “zich niet mogen verlaten op het model om beslissingen te nemen”.

“Het eerste wat we bij toekomstige epidemieën moeten doen, is mensen die zich bezighouden met voorspellende modellen opsluiten”, zegt Alex Donaldson, toen hoofd van het Pirbright Laboratory van het Britse Institute for Animal Health.

Toch wendden Britse leiders zich opnieuw tot Ferguson en het grote departement dat hij had uitgebouwd aan het Imperial College toen de varkensgriep uitbrak. Hij voorspelde dat de ziekte in het ergste geval tot 70.000 mensen kon doden. Verkozenen huiverden. Johnson, toen burgemeester van Londen, zat chaotische vergaderingen voor om een oplossing te vinden voor het werkverzuim van zowat de helft van de politieagenten en de metrobestuurders. “Het is onmogelijk te voorspellen hoe erg het wordt”, zei Johnson somber.

Foute lessen

Maar de voorspelling was er totaal naast. De varkensgriep doodde minder dan 500 mensen in Groot-Brittannië, minder dan een seizoensgriep. Dr. Catherine Snelson, die op dat moment bezig was met haar opleiding als spoedarts in een ziekenhuis in Birmingham, was betrokken bij de opvang van patiënten. “We zaten daar werkloos met onze vingers te draaien.”

Volgens sommige experts trok Europa de foute lessen uit de varkensgriep. “Er ontstond een soort zelfgenoegzaamheid”, zegt viroloog Steven Van Gucht van gezondheidsinstituut Sciensano. “O, opnieuw een pandemie? We hebben een goed gezondheidszorgsysteem. Dit lossen we wel op.”

Het viel ook samen met de grootste economische krimp in decennia in Europa. Franse parlementsleden waren woedend omdat de aankoop van miljoenen vaccins zo veel kostte en namen het de regering kwalijk dat ze een reserve van 1,7 miljard mondmaskers aanlegde.

Om de kosten te drukken legden Frankrijk, Groot-Brittannië en andere landen ‘virtuele’ reserves in de vorm van ‘just in time’-contracten aan. Verantwoordelijken voor de volksgezondheid gingen ervan uit dat ze in tijden van crisis altijd terechtkonden op de internationale markt, en dan vooral bij China, dat meer dan de helft van de mondmaskers in de wereld produceert.

Begin 2020 was de Franse voorraad mondmaskers met meer dan 90 procent gedaald, tot 150 miljoen. “Het idee dat de overheid medisch materiaal opslaat, leek een beetje gedateerd”, zegt Francis Delattre, een Franse senator die alarm sloeg vanwege de afhankelijkheid van China. “We legden ons lot in handen van een buitenlandse dictatuur.”

Medisch personeel zorgt voor een covidpatiënt in het Papa Giovanni XXIII-ziekenhuis van Bergamo. Het rijke Noord-Italië is bijzonder hard getroffen door het virus. Beeld NYT

Twee jaar na de varkensgriep bracht de Britse regering driekwart van haar uitgaven voor de publieke gezondheid onder bij lokale overheden, waardoor de uitgaven minder traceerbaar werden en het geld makkelijker voor andere doelen gebruikt kon worden. Vierhonderd gezondheidsexperts waarschuwden in een open brief dat de decentralisatie ’s lands “mogelijkheden op het vlak van openbare gezondheidszorg zal verstoren, fragmenteren en verzwakken”. In de jaren daarna gingen de uitgaven per capita voor de openbare gezondheidszorg gestaag naar beneden. Een nationaal netwerk dat ooit beschikte over 52 laboratoria werd uiteindelijk gereduceerd tot twee nationale faciliteiten en een handvol regionale centra die vooral inspeelden op de noden van regionale ziekenhuizen.

De overheid besloot ook de voorraden beschermend materiaal voor eventuele griepuitbraken te verkleinen. Er was genoeg om bepaalde procedures in ziekenhuizen in acht te nemen, maar niet voor een algemener gebruik en voor spoedafdelingen, artsenpraktijken en rusthuizen.

Wetenschappers beseften dat er voor een coronavirus zoals MERS meer materiaal nodig was. “Het is nogal moeilijk om een reserve aan te leggen voor iets wat je nooit eerder hebt gezien”, zegt dr. Ben Killingley, een expert besmettingsziekten die de Britse overheid adviseert over die reserves. “Het hangt er maar van af hoeveel je wilt uitgeven om zeker te zijn.”

Op 28 januari sloegen Britse wetenschappers alarm. De uitdijende epidemie leidde tot een wereldwijde stormloop op beschermend materiaal.

Een enorme uitdaging

Het is niet duidelijk wanneer Groot-Brittannië ernstig begon met de uitbreiding van zijn voorraden beschermend materiaal. Het ministerie van Volksgezondheid houdt het erop dat het in de week van 27 januari begon met niet-specifieke “gesprekken en bestellingen”. Maar Matt Hancock, de bevoegde minister, gaf later toe dat op het moment dat Groot-Brittannië begon aan te kopen, de wereldwijde vraag zo groot was dat beschermend materiaal een “kostbaar goed” werd en de aanschaf ervan “een enorme uitdaging”.

De Doctors’ Association UK, een belangenvereniging, zegt dat ze meer dan 1.300 klachten van artsen in meer dan 260 ziekenhuizen kreeg over tekorten aan beschermend materiaal. Minstens 300 Britse gezondheidswerkers overleden aan Covid-19. “We vrezen dat sommigen van hen stierven door een gebrek aan beschermend materiaal”, zegt dr. Rinesh Parmar, voorzitter van de vereniging. “Het was erg naïef om te denken dat er aanvoer zou blijven komen uit China.”

Op het Europese vasteland begonnen overheden die zich altijd gekant hadden tegen ijkingspunten van het Europees Centrum voor Ziektepreventie en –bestrijding, het agentschap wanhopig te bestoken met vragen over het medisch materiaal dat ze moesten inslaan. Op 7 februari publiceerde het agentschap een lijst met benodigdheden, maar toen was de wereldwijde aanvoer al zo goed als stilgevallen.

“Het was al veel meer dan wat ze te pakken konden krijgen”, zegt dr. Agoritsa Baka, een hooggeplaatste arts bij het Europese centrum.

In België werd het tekort aan mondmaskers zo nijpend dat koning Filip persoonlijk een deal met het Chinese techbedrijf Alibaba sloot.

Europese en andere internationale instanties hadden het Belgische pandemieplan in de loop van de jaren grondig geanalyseerd. Maar toen Covid-19 de kop opstak, keken Belgische verantwoordelijken er zelfs niet naar. “Het is nooit gebruikt”, zegt dr. Emmanuel André, die deel uitmaakte van de taskforce die de uitbraak in België moest bestrijden.

In Frankrijk gaf president Macron begin maart impliciet toe dat de voorraad niet volstond toen hij alle mondmaskers in het land opeiste. Toch benadrukte hij dat het land klaar was. “We gaan het leven in Frankrijk niet lamleggen”, verzekerde een woordvoerster op de radio.

Tien dagen later zei Macron dat het land in staat van oorlog was en riep hij een strikte lockdown uit.

“Ik begrijp niet waarom we niet voorbereid waren”, zegt dr. Matthieu Lafaurie van het ziekenhuis Saint-Louis in Parijs. “Het was heel verrassend dat elk land zelf tot het besef moest komen van wat er aan de hand was, alsof er geen voorbeelden uit andere landen waren.”

In Groot-Brittannië vroeg premier Johnson het publiek “kalm en gerust” te blijven. Maar nog dezelfde dag, op 11 februari, kwam de Scientific Advisory Group of Emergencies (SAGE) intern tot het besluit dat het gekrompen apparaat voor openbare gezondheidszorg niet in staat was tot brede testing, zelfs niet tegen het einde van het jaar. “Het is niet mogelijk”, staat in het verslag.

‘De beste in de wereld’

Britse wetenschappers en officiële verantwoordelijken dachten niettemin dat ze het beter wisten dan andere landen, zoals China en Zuid-Korea. Die landen brachten de besmettingsratio terug door lockdowns op te leggen. Britse wetenschappelijke adviseurs geloofden niet in zulke maatregelen. Bij niet-permanente beperkingen zou een vermindering van de besmettingen hoe dan ook gecompenseerd worden door een “tweede golf”, stond in het verslag van SAGE.

Groot-Brittannië rapporteerde de eerste dode op 5 maart. In Europa verdubbelde het aantal bevestigde besmettingen om de drie dagen. Een groot deel van Noord-Italië was al in lockdown.

Die dag getuigde Whitty in een parlementaire commissie. Vastberaden maande hij de parlementsleden aan te vertrouwen in de Britse modellenmakers. “Ze zijn de beste in de wereld”, zei hij. “We zullen dit via modellen bekampen als het toeneemt, met een redelijke mate van zelfvertrouwen.”

Ondanks de alarmerende berichten uit Italië, zei hij, was het nog niet mogelijk de ultieme slagkracht van het virus te voorspellen. Hij benadrukte wel dat het in Groot-Brittannië nog wel even zou duren voor het virus zou pieken. Dankzij modellen kon de regering wachten tot het allerlaatste moment om sociale restricties op te leggen. “We zouden liever niet ingrepen,” zei hij, “tot op het punt dat het absoluut noodzakelijk is dat wel te doen.”

Johnson ging nog verder. “Voor de overgrote meerderheid van de mensen moet het business as usual zijn”, zei hij op tv.

Maar artsen in Britse ziekenhuizen voelden op dat moment de druk al toenemen. Afdelingen intensieve zorg in onder meer Birmingham en Londen zagen het aantal patiënten meer dan verdubbelen. “Het werd duidelijk dat het pandemieplan tekort zou schieten”, zegt Jonathan Brotherton, COO van University Hospitals Birmingham, de grootste ziekenhuisgroep in Groot-Brittannië.

Groot-Brittannië, Spanje, België, Frankrijk en Italië behoren tot de landen met de meeste doden per capita ter wereld. In Frankrijk zijn meer dan 30.000 mensen gestorven aan Covid-19, en Macron geeft toe dat zijn regering niet voorbereid was. “We moeten eerlijk zijn: er zijn barsten, tekorten aan het licht gekomen.”

Na meer dan 40.000 coronadoden in Groot-Brittannië blijven verantwoordelijken hun acties verdedigen. De aanpak van de regering “stelde ons in staat de kwetsbaren te beschermen en leidde ertoe dat de National Health Service zelfs tijdens de piek niet overrompeld werd”, zegt een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid.

Terugkerende enge droom

Toch geeft Johnson toe dat de regering nogal “loom” reageerde, zoals in “die terugkerende enge droom waarin je je voeten opdraagt te lopen, en je voeten weigeren te bewegen”.

Tal van wetenschappelijke adviseurs hebben zich gedistantieerd van de politiek. Ferguson zei in een interview dat de beslissing om niet eerder in te grijpen genomen werd door de regering en gezondheidsautoriteiten, en niet door de modellenmakers. “Ze kwamen terug naar ons en zeiden: ‘Kun je hier een model voor opstellen? Kun je daar een model voor maken?”, zegt hij. “En dat deden we.”

Hij benadrukt dat hij begin maart intern waarschuwde dat Groot-Brittannië niet over voldoende testcapaciteit beschikte om de wetenschappers in staat te stellen de epidemie nauwkeurig op te volgen. In heel Europa, zegt hij, zou een ruimere testing “het enige geweest zijn dat echt een verschil had kunnen maken”.

Andere wetenschappers zeggen dat de ervaringen op afdelingen intensieve zorg begin maart op zich volstonden om meteen tot een lockdown over te gaan.

Maar er valt nog een andere les uit te leren, zegt André, die jarenlang epidemieën bestreed in Afrika alvorens toe te treden tot de Belgische taskforce. “Ze blijven landen maar zeggen wat ze moeten doen, heel duidelijk. Maar al die deskundigen, wat doen ze als het in hun eigen land gebeurt? Er is niets”, zegt hij. “De les die dat ons leert, is dat we bescheiden moeten zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234