Vrijdag 03/12/2021

'Europa wórdt geen politiedienst maar krijgt er een'

Sinds de topontmoeting in het Finse Tampere, eind 1999, timmert Europa serieus aan de weg wat betreft de veiligheid. Het garanderen daarvan mag echter niet ten koste gaan van de vrijheid van de Europeanen. 'Een moeilijke evenwichtsoefening voor het Belgische voorzitterschap', bevestigt Patrick Zanders. Hij is coördinator Belgisch voorzitterschap op het kabinet van Binnenlandse Zaken. 'Wij moeten ervoor zorgen dat de voorstellen van alle lidstaten en de maatregelen die daaruit voortvloeien de toetsing aan de democratie doorstaan, elke dag opnieuw.'

Komen onze persoonlijke vrijheden niet in het gedrang door het aanscherpen van de interne veiligheid in de EU?

Patrick Zanders: "Dat is een zeer terechte en cruciale vraag die we ons permanent stellen. We moeten aan de ene kant oppassen dat we in het heetst van de strijd geen beslissingen nemen die de burgers treffen. Aan de andere kant mogen we ook niet vervallen in hypocrisie. De politie moet haar werk kunnen doen, maar dat mag niet leiden tot een oorlogsstaat waarin Big Brother iedereen in de gaten houdt. Daarom belanden wetgevende voorstellen van minister Duquesne soms zeer traag op tafel. Van tevoren wordt haarfijn bekeken of ze in overeenstemming zijn met de rechten van de burgers. We doen daarvoor een beroep op professor De Schutter (VUB), een expert op het gebied van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer."

Een verhoging van de veiligheid kan toch alleen maar ten koste gaan van die persoonlijke levenssfeer?

"De boodschap van Tampere luidt: zoek een evenwicht tussen de nood aan bijkomende maatregelen voor een veiliger Europa en maatregelen die de kwaliteit van het leven vergroten. Geen gemakkelijke oefening, vandaar dat er tijdens het Belgische voorzitterschap negen raden plaatsvinden van de ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie. België is de eerste EU-voorzitter met zoveel bijeenkomsten over de veiligheid. De discussies ten gronde gaan niet over de inzet van de middelen maar over de legaliteit van de maatregelen die we op Europees vlak moeten nemen."

Hoe verenigt het Belgische voorzitterschap die veiligheids- en levenskwaliteitsmaatregelen?

"Om beide belangen met elkaar te kunnen verenigen, is een tweede luik nodig. Centraal daarin staat de vraag hoe je de burgers beschermt tegen een ongeoorloofd gebruik van de middelen die de veiligheid moeten garanderen. Neem bijvoorbeeld de uitwisseling van informatie door Europol en Eurojust. Daarbij draait alles om de bescherming van die politionele en gerechtelijke gegevens, ofwel om dataprotectie. Een veiliger Europa moet geen Europa worden dat de burgers verontrust. In het verdrag van Amsterdam, het actieplan van Wenen en in de overeenkomst van Tampere is vastgelegd dat Europa een ruimte moet worden met drie kernwaarden: vrijheid, rechtvaardigheid en veiligheid. Wat dat laatste betreft: ik denk niet dat de burger zich veiliger zal voelen met tanks op elke hoek of meer blauw op straat. Kortom: Europa moet een ruimte worden waarin de kwaliteit van het leven beter is."

Nogmaals: hoe probeert Binnenlandse Zaken die drie kernwaarden dan met elkaar te verzoenen?

"De filosofie van Binnenlandse Zaken is: de veiligheid en rechtvaardigheid met elkaar verzoenen om de vrijheid van de burger te vergroten. Zoals ik al zei, vragen we professor De Schutter regelmatig hoe we conflicten met het belang van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer kunnen oplossen. Die bescherming is een van mijn stokpaardjes. Naast coördinator ben ik ook voorzitter van de raad van bestuur van Europol. In die hoedanigheid lig ik het vaakst dwars wanneer het gaat om de uitwisseling van gegevens uit databanken et cetera. Wellicht komt dat door mijn verleden. In de jaren zeventig heb ik onder meer driftig betoogd tegen de Mirage-plannen van Van den Boeynants. Vandaag vind ik nog altijd dat iedereen zijn mening moet kunnen uiten, en minister Duquesne denkt daar net zo over. De vrijheid van meningsuiting mag echter niet ten koste gaan van de burgers die niet betogen. Zij vragen het waarborgen van hun veiligheid. Er is dus een compromis nodig. Dat hebben we als Belgisch voorzitterschap gevonden door bijvoorbeeld betogingen bij grote manifestaties zoals EU-toppen toe te staan maar de betogers te verplichten een vaste route te volgen waarvan niet afgeweken mag worden. Wie dat toch doet, moet de consequenties aanvaarden. Ik denk dat de burger dat perfect begrijpt, net zoals hij ook zal begrijpen dat een aantal ambassades en instellingen momenteel extra bewaakt wordt vanwege het risico op terroristische aanslagen."

Wat met de mensen die dat niet begrijpen en de maatregelen zien als een inperking van de persoonlijke vrijheden?

"Bepaalde maatregelen moeten nu eenmaal getroffen worden. Dat betekent niet automatisch een inperking van de vrijheid. Zolang er maar onafhankelijke instanties zijn die de belangenafweging kunnen maken en het evenwicht tussen veiligheid en rechtvaardigheid handhaven."

Hoe zit het met die controle op Europol, die steeds meer bevoegdheden krijgt en bijvoorbeeld lijsten analyseert van gewelddadige betogers?

"Het is uitgesloten dat Europol dergelijke lijsten analyseert zonder een onafhankelijk orgaan dat haar die bevoegdheid geeft. De controle op Europol staat momenteel ter discussie. Ze draait om drie soorten van toezicht die slechts in beperkte mate aanwezig zijn: de parlementaire/democratische via de nationale parlementen en het Europees Parlement, de justitiële via de nationale gerechtelijke overheden en eventueel Eurojust en de beheersmatige via de raad van bestuur (managementcontrole). Om die laatste vorm beter uit te werken werd een beroep gedaan op een private firma die tegen het einde van het jaar de nodige voorstellen moet formuleren. Hetzelfde geldt voor een Europese 'border guard' (grenswacht aan de buitengrenzen met leden van alle lidstaten, CN). De oprichting is oké voor zover er waarborgen zijn voor controles op nationaal en Europees vlak, bijvoorbeeld via het Europees Parlement en Eurojust. Idem voor een Europese gerechtelijke politie zoals voorgesteld door de Franse premier Jospin. We gaan in die richting. Dat veronderstelt echter ook een openbaar ministerie, gerechtshof en politie op Europees niveau. De Duitse plannen voor de oprichting van een Europese oproerpolitie zijn binnen de huidige nationale en Europese regelgeving niet direct uitvoerbaar. Die politie zou immers effectief moeten optreden tegen haar Europese administratieve overheid, die er niet is. Vandaar het Belgische voorstel voor een defensieve politiemacht die opereert binnen een bepaalde perimeter zoals het Navo-veiligheidsdetachement Shape in Casteau. Europa wórdt dus geen politiedienst maar krijgt er een."

Caspar Naber

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234