Woensdag 01/02/2023

NieuwsOorlog in Oekraïne

Europa wil Rusland financieel en juridisch laten ‘boeten’ voor de invasie. Hoe haalbaar is dat?

Een ravage in Vyshgorod, aan de rand van Kiev op 23 november. Beeld Genya Savilov / AFP
Een ravage in Vyshgorod, aan de rand van Kiev op 23 november.Beeld Genya Savilov / AFP

De Russische staat en gesanctioneerde individuen en bedrijven gaan opdraaien voor de wederopbouw van Oekraïne − als het aan de Europese Commissie ligt. Ook wil de EU een apart tribunaal voor Russische leiders. De vraag is hoe haalbaar de plannen zijn.

Maarten Albers

De Russische invasie van Oekraïne heeft naar schatting voor 600 miljard euro aan schade veroorzaakt, zo stelde Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, woensdag bij de presentatie van de plannen. De regering in Kiev pleit er al maanden voor dat de EU bevroren Russische bezittingen gebruikt om een deel van die schade te herstellen. Na het begin van de invasie hebben de EU en de G7 gezamenlijk vele miljarden bevroren: zo’n 300 miljard euro aan goud en buitenlandse valuta van de Russische centrale bank, en nog eens 19 miljard euro aan bezittingen van Russische individuen en bedrijven.

Het voorstel van de Europese Commissie, waar de lidstaten zich binnenkort over zullen buigen, schetst vier manieren waarop Rusland zou kunnen boeten voor de in Oekraïne aangerichte schade. Dat gaat verder dan alleen financiële compensatie: op aandringen van Kiev wil de EU ook een tribunaal oprichten dat Russische politieke en militaire leiders kan vervolgen voor het besluit om Oekraïne aan te vallen. “We hebben de middelen om Rusland te laten boeten”, aldus Von der Leyen. Hoe wil de EU dat voor elkaar krijgen?

Lees ook

Stad Bachmoet is slachtbank: ‘Honderden doden per dag, ze stormen gewoon met hun wapen naar voren’

Russen namen bij de aftocht uit Cherson Oekraïense gevangenen mee. Waarheen? Vermoedelijk naar strafkolonies

1. Tegoeden van de Russische centrale bank beleggen

De 300 miljard euro aan tegoeden van de Russische centrale bank zouden in theorie een groot deel van de aangerichte schade in Oekraïne kunnen vergoeden. EU-buitenlandchef Josep Borrell noemde het confisqueren van zulke bezittingen in mei “volledig logisch”. Maar het internationaal recht biedt geen aanknopingspunten voor het in beslag nemen van de activa van een staat. De Commissie stelt daarom voor om de 300 miljard te beleggen, en de opbrengsten ten goede te laten komen aan de wederopbouw van Oekraïne.

Dat plan is waarschijnlijk in strijd met het eigendomsrecht, stelt Stephan Schill, hoogleraar internationaal economisch recht aan de Universiteit van Amsterdam. “In principe behoren alle opbrengsten die voortkomen uit bezit, toe aan de eigenaar”, in dit geval de Russische centrale bank. “Het zal sterke steun van de internationale gemeenschap vereisen, maar we geloven dat het mogelijk is”, zei een anonieme EU-functionaris tegen persbureau Reuters. Schill ziet dat als de bevestiging dat het plan van de Commissie “juridisch pionieren” is.

Zelfs als de EU het plan juridisch rond weet te krijgen, wachten een aantal praktische problemen. De Commissie geeft zelf toe dat ze niet weet wat de precieze waarde is van alle bezittingen van de Russische staat in de EU, of welk deel daarvan liquide is en dus direct geïnvesteerd kan worden. Daar komt bij dat het rendement van relatief risicovrije investeringen bij lange na niet hoog genoeg is voor alle schade in Oekraïne. Investeringen met een hoger rendement komen met een hoger risico dat de waarde van het Russische staatsbezit verdampt.

2. Bezittingen van Russische individuen en bedrijven confisqueren

De 19 miljard euro aan villa’s, boten, panden en andere bezittingen van gesanctioneerde Russische individuen en bedrijven in de EU is, in vergelijking met het Russische staatsbezit, laaghangend fruit. Maar ook dat kan de EU alleen in beslag nemen als de eigenaar strafrechtelijk is veroordeeld. De Commissie wil daarom het overtreden van sancties strafbaar maken.

Dan nog zou de EU voor elk individu aparte rechtszaken moeten voeren, en uitleggen waarom gepast is om hun bezittingen in te nemen. Schill neemt het voorbeeld van een Rus die op de sanctielijst staat en aangehouden wordt als hij met een vals paspoort probeert te reizen. “Zelfs als diegene veroordeeld zou worden voor het overtreden van sancties, dan zou het verlies van honderden miljoenen euro’s een disproportionele straf zijn.”

3. Herstelbetalingen binnen een vredesakkoord

De EU kijkt ook vooruit naar een moment waarop de sancties worden opgeheven en de strijdende partijen een vredesakkoord sluiten. Dat vredesakkoord zou ook afspraken kunnen omvatten over herstelbetalingen van Rusland naar Oekraïne, die bijvoorbeeld uit de bevroren Russische activa in de EU zouden kunnen komen. Een bekend historisch voorbeeld zijn de herstelbetalingen die Duitsland moest doen na de Eerste Wereldoorlog.

Of Rusland daarmee akkoord zou gaan, hangt in grote mate af van het verloop van de oorlog. “Als Oekraïne de oorlog op zo’n manier wint dat Rusland opgeeft en de regering ten val komt, zou zo’n akkoord zeker mogelijk zijn”, denkt Schill. “Maar het is de vraag hoe waarschijnlijk dat scenario is.”

4. Een tribunaal voor Russische machtshebbers

Rechercheurs en aanklagers in Oekraïne en verschillende Europese lidstaten zijn al maanden bezig met het verzamelen van bewijs van Russische oorlogsmisdaden. Soldaten en bevelhebbers die daarbij betrokken zijn kunnen voor de rechters van het Internationaal Strafhof in Den Haag komen. Maar Kiev wil dat ook de politieke en militaire leiders die het besluit namen om Oekraïne binnen te vallen vervolgd worden voor de misdaad van agressie.

“Vervolging voor zo’n leadership crime moet plaatsvinden in een internationaal tribunaal”, legt Harmen van der Wilt, emeritus hoogleraar internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam, uit. Het meest voor de hand liggende college, het Internationaal Strafhof, is echter niet bevoegd om Russen voor die aanklacht te vervolgen, aangezien Rusland er niet bij is aangesloten.

De EU wil daarom een nieuw tribunaal oprichten om die beperking te omzeilen. De route via de VN-Veiligheidsraad is vanwege het Russische veto daar uitgesloten. Ook de Algemene Vergadering kan een tribunaal oprichten, stelt Van der Wilt. “Het zal alleen moeilijk zijn om iemand in het strafbankje te krijgen. Maar het is geen slecht plan om toch al een tribunaal op te richten, voor het geval dat de politieke situatie in Rusland verandert.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234