Donderdag 29/09/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Europa wacht hoe dan ook een zware winter – Oekraïne voorop

Buren helpen puinruimen bij een huis in het dorp Novoselivka in de buurt van de Noord-Oekraïense stad Tsjernihiv, dat door een Russische aanval is verwoest.  Beeld Evgeniy Maloletka / AP
Buren helpen puinruimen bij een huis in het dorp Novoselivka in de buurt van de Noord-Oekraïense stad Tsjernihiv, dat door een Russische aanval is verwoest.Beeld Evgeniy Maloletka / AP

Komende week markeert Europa iets wat men alleen nog in geschiedenisboekjes dacht tegen te komen: een half jaar grondoorlog, met een intensiteit, omvang en verwoesting die hier ongekend zijn sinds de twee wereldoorlogen van de vorige eeuw. En het einde is nog niet in zicht.

Arnout Brouwers

Op 24 februari, acht jaar na de door de meeste Europeanen vergeten eerste aanval op Oekraïne, begon Rusland een grootscheepse militaire invasie van het land. De waarschuwingen vooraf gingen het voorstellingsvermogen van velen te buiten. Inmiddels zijn duizenden burgers gedood, talloze steden en dorpen verwoest, en miljoenen Oekraïners gevlucht naar het Westen of gedeporteerd naar Rusland.

De aandacht heeft zich ook verlegd naar de economische oorlog tussen het Westen en Rusland die uit de militaire invasie is voortgekomen. De Russische president Poetin hoopt door de gastoevoer te beperken westerse burgers te overtuigen van de zinloosheid en hoge prijs van hun steun aan Oekraïne. Maar ook buiten Europa zijn talloze miljoenen verder in de armoede gedrukt door hogere voedsel- en energieprijzen en staat de stabiliteit van menig land onder grote druk.

Toch moet een poging de effecten van dit conflict in kaart te brengen beginnen bij Oekraïne en de Oekraïners zelf. Hun succesvolle verzet tegen het op papier veel sterkere Russische invasieleger is de grootste verrassing van deze oorlog. Taai en effectief Oekraïens verzet was niet alleen een streep door de rekening van het Kremlin, maar ook van westerse politici en experts die bereid waren Oekraïne (deels) op te offeren om Poetins machtshonger te stillen.

Inmiddels is duidelijk hoe politiek verstrekkend de gevolgen en de uitkomst van de oorlog zullen zijn. In eerste plaats voor Oekraïne, dat zich verweert tegen een agressor met genocidale trekken. Maar ook voor de ontwikkeling van een toch al kantelende wereldorde, geënt op het internationale systeem dat na 1945 onder Amerikaans leiderschap werd ontwikkeld.

Lees ook

‘Alsof je hele lichaam met naalden wordt geprikt’: Oekraïners getuigen over Russische gevangenissen

‘Ik was gechoqueerd door zijn interview, maar door hem nu in twijfel te trekken helpen we enkel Poetin’: Oekraïners over Zelensky

China en Oost-Azië

De reactie van China is omineus en laat de deur open voor militair avonturisme op een nog veel grotere schaal in Oost-Azië. De afhoudende reactie van veel andere landen spreekt boekdelen over de perceptie in grote delen van de wereld dat de Amerikaanse macht tanende is. Die perceptie kan ook een factor geweest zijn in de (mis)calculaties van het Kremlin.

De overgang naar een bi- of multipolaire orde was al jarenlang in volle gang. Toch wordt het antwoord op de vraag in hoeverre belangrijke elementen van de huidige ordening overeind zullen blijven mede bepaald door de uitkomst van de strijd in Oekraïne. Als Kyiv met westerse steun stand houdt tegen Poetin kan dat andere militaire agressors afschrikken en elementaire beginselen uit het volkenrecht stutten. Dat is – met het besef dat alleen tegenmacht Poetin kan stoppen – één van de verklaringen waarom de VS en Europese landen krachtig hebben gereageerd.

Een andere reden is Amerikaans leiderschap. De Russische invasie heeft in West-Europa de politieke vergezichten over een ‘strategisch autonoom’ Europa in een realistische context geplaatst. De Navo – en dus de band met de VS – blijft het onderstel waarop Europese veiligheid is geënt, terwijl Europa zijn nu al dertig jaar durende queeste richting beperkt militair handelingsvermogen voortzet.

Europa blijkt het trouwens niet alleen te ontbreken aan militaire slagkracht, maar ook aan politiek leiderschap en een door oost en west gedeelde visie over wat Europa eigenlijk is. Door de oorlog verschuift het politieke zwaartepunt van het continent naar het geografische centrum, oostwaarts dus. West-Europese elites staan er niet bij te juichen. Dat het einde van de Koude Oorlog in 1991 ging over de vereniging van het gedeelde Europa is vergeten.

Beslissende maanden

De komende zes maanden kunnen, op en buiten het slagveld, beslissend worden. Poetin gebruikt gas als een krachtig machtspolitiek wapen, maar als Europa zonder witte vlag te hijsen en zonder politieke opstand de winter doorkomt, is hij zijn laatste troef kwijt. Poetins munitievoorraden volstaan wellicht om nog een jaar door te schieten, maar oorlogsexperts als de Britse hoogleraar Lawrence Freedman waarschuwen tegen een te statisch beeld van een uitzichtloze ‘uitputtingsoorlog’. Oorlogen kennen verschillende fases, en welke er nog staan te wachten is afhankelijk van vele factoren – waarvan de mate van westerse steun niet de minste is.

Zowel op het slagveld als in de economische strijd als in de bredere Europese strategische context (Finse en Zweedse Navo-toetreding, EU-perspectief voor Oekraïne) zijn de Russische verliezen groter dan de Russische propaganda wil doen geloven. Het doet niets af aan de grote onzekerheden die boven de oorlog hangen – inclusief het gevaar van een nucleair incident. Ook de vraag of West-Europese landen en de VS de lijn kunnen vasthouden, in weerwil van ernstige economische gevolgen en bestaande crises in hun eigen democratieën, is nog open. Tot nu toe laten de Russische wreedheden westerse politici weinig keus, maar Europa wacht een moeilijke winter.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234