Zondag 27/11/2022

Europa's terugtocht uit de wereld

Wat hebben Alexis Tsipras, Jean-Luc Mélenchon, Marine Le Pen en Geert Wilders met elkaar gemeen?

Zondag trokken Frankrijk en Griekenland naar de stembus. Felicitaties waren aan de orde voor François Hollande, de nieuwe Franse president, die Nicolas Sarkozy met een paar percentjes klopte. Felicitaties van een andere soort waren aan de orde voor Syriza (onder leiding van Alexis Tsipras, nvdr), ook bekend als de Coalitie van Radicaal Links, een partij die sterk vooruitging bij de parlementsverkiezingen in Griekenland, en voor 'Gouden Dageraad', een partij waarvan het symbool lijkt op een swastika en waarvan de kandidaten genoeg stemmen haalden om voor het eerst in het Griekse parlement te geraken.

Verdere felicitaties komen misschien de Nederlandse politicus Geert Wilders toe. Zijn beslissing om de steun van zijn anti-Europese, antimigratiepartij voor de coalitie op te zeggen, bracht de Nederlandse regering ten val.

Europese regeringen vallen als vliegen, en telkens in het recente verleden werd het centrum verslagen door de extremen, of door wat vroeger de extremen waren, voor ze een plaats veroverden in de mainstream. Centrumlinks en centrumrechts in Griekenland kregen slaag van radicale partijen aan weerszijden van het politieke spectrum. Ook in Nederland stootten de machinaties van een beginnende partij de centrumpartijen van de macht.

In Frankrijk is het verhaal subtieler maar niettemin gelijklopend. Beide kandidaten tastten aan het eind van hun campagne de uiterste grenzen van hun partij af. Hollande, een socialist, moest de 11 procent stemmen binnenhalen van Fransen die in de eerste ronde gekozen hadden voor Jean-Luc Mélenchon, een trotskist die hoge inkomens 100 procent wil belasten - een idee dat de voorgestelde belasting van 75 procent van Hollande redelijk deed lijken.

Sarkozy moest vanuit centrumrechts concurreren met Marine Le Pen, leider van het Front National, die 18 procent van de stemmen haalde in de eerste ronde. Le Pen klinkt een beetje vaag over wat ze eigenlijk wil, maar Sarkozy probeerde haar aanhangers voor zich te winnen door onder meer een test op te leggen inzake 'Franse waarden' voor elke buitenlander die in Frankrijk wil wonen. Het was een intrigerende gedachte - misschien moesten niet-Fransen wel een geblinddoekte proef doen om te achterhalen of ze een Californische chardonnay kunnen onderscheiden van het echte spul. Helaas sprak het idee niet aan.

Ik beloofde ooit dat ik nooit de term 'uiterst rechts' zou gebruiken om Europese partijen te omschrijven, omdat die partijen zo sterk verschillen van land tot land en omdat ze vaak heel andere dingen willen. 'Uiterst links' is een bruikbaarder term, omdat extreem linkse partijen meestal marxistisch of maoïstisch zijn, en dus delen ze bepaalde politieke opvattingen. Maar als ik kijk naar Europa, dan weet ik niet hoe ik die golf van ongenoegen moet noemen, want de meeste partijen in de marge, zowel links als rechts, hebben meer gemeen met elkaar dan met de centrumpartijen. Algemeen gesproken zijn ze tegen Europa, tegen de globalisering, tegen de immigratie. Hun leiders willen zich, met de woorden van een Franse vriend, "terugtrekken uit de wereld". Ze houden niet van hun multi-etnische hoofdstad of hun open grenzen, en ze moeten niet weten van multinationals en multilaterale instellingen.

De klok terug

Bovenal zijn ze tegen besparingen. Ze haten de bezuinigingen die hun regering oplegt, omdat ze het gevoel hebben dat ze worden opgedrongen door de internationale effectenmarkt en de eurozone. Ook al creëerden de nationale regeringen zelf die nood om te bezuinigen door te veel uit te geven en te veel te lenen, of in sommige gevallen - zoals met name in het geval van Griekenland - door vele decennia lang enorme, onbetaalbare en corrupte staatsbureaucratieën te creëren.

Vaak zijn ze ook tegen Amerika of ten minste tegen de NAVO. Mélenchon wil Frankrijk uit de NAVO weg en wil toenadering zoeken tot de Chinese Communistische Partij. Syriza wil Griekenland sterker op Rusland betrekken. En ja, ze delen een minachting voor een liberale democratie en het liberale kapitalisme met een vroegere generatie Europeanen. Extreem rechts en links droomden in de jaren dertig ook van alternatieven voor het saaie en failliete politieke centrum.

Ik voorspel geen nieuwe opkomst van het fascisme, net zo min als een terugkeer van het stalinisme. Maar als ze hun zin krijgen, dan zullen de partijen die het Europese centrum belagen een andere soort revolutie ontketenen. Ze zullen een einde maken aan de Europese Unie en aan hun lidmaatschap van de NAVO en zullen zich (proberen te) onttrekken aan de wereldwijde economische orde. Ze zullen de klok terugdraaien, indien mogelijk naar een tijd toen nationale overheden nog helemaal alleen beslisten - een charmante fantasie die een heleboel rampspoed kan creëren. Het lijkt nog altijd onmogelijk, maar het is niet omdat iets niet kan werken dat niemand het op een dag zal proberen.

Anne Applebaum is columnist bij The Washington Post, waar deze column al verscheen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234