Zondag 25/10/2020

Europa kijkt toe terwijl China, VS en Brazilië de show stelen

De afscheidsplechtigheid voor Nelson Mandela was niet alleen een indrukwekkend, maar ook een veelzeggend evenement. Terwijl Barack Obama, China en Brazilië een glansrol speelden, bleven Europese excellenties aan de zijlijn staan.

Het begrafenisfeest ter ere van Nelson Mandela in Johannesburg leverde dinsdag enkele aangrijpende momenten op. De aanhef van het Zuid-Afrikaanse volkslied Nkosi sikelel' iAfrika, door veertig- à vijftigduizend mensen, was hét kippenvelmoment. En daarnaast was er natuurlijk de toespraak van VS-president Barack Obama, die met zijn onnavolgbare retorische talent uitlegde waarom Mandela de eerste burger van de wereld was. "Wanneer deze grote bevrijder te ruste wordt gelegd, en we zijn teruggekeerd naar onze steden en dorpen voor onze dagelijkse routines, laten we dan zoeken naar zijn kracht. Laten we zoeken naar zijn grootheid van geest - ergens in onszelf." Op dat moment barstte een overdonderend applaus los en omarmden de toeschouwers de zwarte Amerikaanse president als erfgenaam van Madiba's gedachtegoed.

Maar naast superster Obama waren er ook andere wereldleiders die het erepodium mochten beklimmen. Onder hen: de Braziliaanse presidente Dilma Rousseff, de Indiase president Pranab Mukherjee en de Chinese vicepremier Li Yuanchao. Hun toespraken waren niet zo impressionant, een beetje langdradig en soms ook wel bevreemdend. Gezien China's belabberde mensenrechtenreputatie was het bizar om Li Yuanchao het volgende te horen zeggen: "De beste manier om Mandela te herinneren en te eren, is zijn spirit te verdedigen en zijn ideeëngoed uit te dragen." Feit blijft wel dat vooral de groeilanden het woord kregen in Johannesburg. Het nieuwe Zuid-Afrika maakt er geen geheim van dat het zich wil profileren als een Brics-land: het verbond van opkomende landen als Brazilië, Rusland, India, China én Zuid-Afrika.

Europa naast Mugabe

Europa mocht het erepodium niet betreden. Nochtans had het oude continent een indrukwekkende delegatie gestuurd: Europees president Van Rompuy, commissievoorzitter Barroso, koning Filip en al zijn regeringsleiders, de Nederlandse koning Willem-Alexander, de Britse premier Cameron, de Franse president Hollande en zijn voorganger Sarkozy, de Duitse president Gauck. Niet minder dan 14 EU-lidstaten stuurden delegaties van het allerhoogste niveau naar Johannesburg. Maar geen van hen kreeg een prominente rol. Alle Europese hoogwaardigheidsbekleders belandden in de tribune naast Bono, Peter Gabriel en Robert Mugabe. Ze mochten letterlijk vanaf de zijlijn toekijken hoe Obama de harten van de wereld veroverde.

Schrijfster Lieve Joris publiceerde onlangs Op de vleugels van de draak, een reisverhaal over de intense contacten tussen Afrikanen en Chinezen. Zij is niet verbaasd over het feit dat China in Johannesburg het podium op mocht en Europa niet. "Voor mij was het een heel natuurlijke weerspiegeling van wat er in de wereld aan de gang is. Ik ben al langer gewend aan een Europa dat op het wereldtoneel een minder prominente rol speelt. We zijn in de coulissen terechtgekomen en dat was in Johannesburg letterlijk zichtbaar. Feit is dat China de belangrijkste handelspartner van Zuid-Afrika is.

"Maar wat wij Europeanen wel eens vergeten, is dat China tijdens de Koude Oorlog een belangrijke rol speelde in de antiapartheidsstrijd. Het had jarenlang een band met verzetsbewegingen als het ANC. Europa leverde ook wel antiapartheidsstrijders - Hélène Passtoors en Klaas de Jonge - maar die opereerden toch eerder in de marge en werden vaak gedwarsboomd door hun overheid. De houding van Europese regeringen tegenover de apartheid was ambigu. Nogal wat premiers en presidenten zaten in het andere kamp - het foute kamp."

Bij het bekijken van de beelden van de plechtigheid dacht Joris meermaals aan de Afrikanen die zij in China had ontmoet. "Al die Afrikaanse studenten en handelaars die ik in China tegenkwam: je kon aan hen zien hoe trots ze waren om in China te studeren of handel te drijven en deel uit te maken van de mondialisering. Ze gaan niet meer gebukt onder het juk van de oude kolonisator en laten op alle mogelijke manieren blijken dat ze echt wel iets te bieden hebben."

In die zin vindt Joris het ook niet slecht dat Europa even aan de zijlijn moet staan. "Ja, in zekere zin was Johannesburg een reality check voor Europa. Dit is een moment in de geschiedenis dat wij heel terecht in de toeschouwersloge zitten. Wij Europeanen kunnen iets leren van de relatie tussen Afrika en Azië. We worden gedwongen om op een andere manier naar de wereld te kijken en moeten aanvaarden dat die wereld voor veel Afrikanen groter is geworden. Is dat slecht of problematisch voor Europa? Ik denk het niet. Een land als Zuid-Afrika is trouwens niet op zoek naar een exclusieve relatie met China. De banden met Europa blijven belangrijk. Het grote verschil met vroeger is dat Afrikaanse landen nu kunnen kiezen met welke partner ze in zee gaan." Joris wijst er nog even op dat in de toespraak van Obama ook een vingerwijzing naar China zat. "Hij zei dat veel leiders Mandela's gedachtegoed eren zonder het zelf toe te passen. Dat was een diplomatieke manier om een land als China terecht te wijzen."

Machtsverschuiving

Ook politicoloog Ruddy Doom, expert inzake Afrika én China, is niet verbaasd dat Europa geen glansrol toebedeeld kreeg. "Europa zal in de toekomst nog van die situaties meemaken. Wij denken nog altijd dat we een grootmacht zijn, maar politiek stellen we niet zo veel voor. Er zijn veel Europeanen die nog niet beseffen hoe ingrijpend de machtsverschuiving is die we de jongste jaren meemaken. China herbevestigde zijn rol van wereldmacht die het eigenlijk al eeuwenlang speelt. Zij beschouwen Europa als een soort schiereiland van het Aziatische continent. Het feit dat landen als India, China en Brazilië ook Zuid-Afrika opnamen in het Brics-verband, was voor Johannesburg erg belangrijk. Ook al blijft Zuid-Afrika op wereldvlak een kleine speler, dankzij de Brics kreeg land wel het statuut van Afrikaans leider."

De dubbelzinnige houding van Europese landen ten tijde van het apartheidsregime verklaart ook volgens Doom waarom Europa in het nieuwe Zuid-Afrika een tweederangsrol krijgt. "In zijn relatie met Afrikaanse landen kan Europa de erfenis van de koloniale periode niet blijven ontlopen. Toen ik sommige Europese leiders daar in het stadion zag zitten, dacht ik toch even: "Jullie zitten daar nu wel triest en meelevend te kijken, maar sommigen van jullie voorgangers zijn het apartheidsregime wel tot op het laatste moment blijven steunen. Dat zo'n David Cameron doet alsof de positie van Margaret Thatcher zomaar onder de mat geschoven kan worden. Dat Herman Van Rompuy doet alsof de Vlaamse pro-apartheidslobby Protea nooit bestaan heeft. Verbijsterend vind ik dat."

Zitten en zwijgen

In Zuid-Afrika zelf vindt men de geopolitieke rolverdeling in het FNB-stadion ook redelijk evident. Phillip De Wit, cohoofdredacteur van de kwaliteitskrant Mail&Guardian: "De rol van de Europese leiders op de Mandelaherdenking was duidelijk: sit down and shut up. Het belang dat Zuid-Afrika aan de Brics-landen hecht, is niet nieuw. Ons buitenlandbeleid mag dan niet altijd helder zijn, één zaak is wel evident: landen als China en Brazilië zetten zich af van het dominante economische systeem en Zuid-Afrika wil deel uitmaken van die evolutie. Let op: dat betekent niet dat Zuid-Afrika zich afzet tegen Europa. De relaties zijn vlot, Europa blijft een van onze allerbelangrijkste handelspartners."

De Wit bevestigt dat Europa nog steeds een historische handicap heeft in Zuid-Afrika. "Er waren Europese landen die tegen de apartheid gekant waren, maar landen zoals het Verenigd Koninkrijk namen een heel ander standpunt in. Het klopt dat ook de VS het regime lange tijd gesteund hebben. Maar Obama is er met zijn persoonlijkheid en geweldige speech in geslaagd om dat even te doen vergeten. Het wantrouwen in Zuid-Afrika ten aanzien van de VS is groot. Maar Obama is zo'n charismatische figuur, such a nice guy, dat je heel veel zin hebt om te geloven wat hij zegt en minder kritisch te zijn. Met als gevolg dat het wantrouwen dezer dagen meer gericht was tegen een aantal Europese staten, waaronder het Verenigd Koninkrijk."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234