Zondag 22/09/2019

‘Europa is hier direct bij betrokken’

De Fransman Dominique Moïsi (64), een van Europa’s bekendste geostrategische politologen, schreef de bestseller De geopolitiek van emotie. Daarin voorspelde hij de Egyptische omwenteling, die de VS en Europa niet zagen aankomen. Nu wacht het Westen een dilemma. ‘Zal de triomf van onze waarden samengaan met de nederlaag van onze belangen?’door maarten rabaey

Welke emotie domineert de massaprotesten in de Arabische wereld?

Moïsi: “Vernedering. De Arabische bevolking voelt zich diep vernederd door haar eigen leiders. Tijdens het onderzoek voor mijn boek bestempelde ik Egypte al als het land dat ik het kwetsbaarst achtte voor de cultuur van emotionele omwenteling. Ik was niet verrast door wat er nu op straat gebeurt.”

Waarom komt het nu pas tot deze collectieve ontlading, terwijl de gevoelens al jaren aanwezig zijn?

“De Tunesische revolutie en het huidige informatietijdperk waren de trigger. In Caïro zagen ze op televisie, op gsm, Twitter en Facebook wat er in Tunis speelde. Ze connecteerden. De fundamentele boodschap van de Tunesische straat is dat despotische leiders kunnen verdwijnen. Tegelijk zien we een heropleving van de pan-Arabische cultuur, belangrijk om te begrijpen wat er nu gebeurt. De laatste keer dat de Arabische identiteit nog werd uitgespeeld was onder Nasser, ook in Egypte. Daarna werd dat vervangen door nationalistische identiteit - ‘wij zijn Egyptenaren’ - of een religieuze identiteit - ‘wij zijn moslims’. Vandaag zien we de uiting van een veelvoud aan identiteiten, samengehouden door een geglobaliseerde identiteit. Zonder invloed van sociale media, ongrijpbaar voor de censuur, was deze omwenteling niet mogelijk.”

De grote vraag is of deze revoluties leiden tot open samenlevingen of nieuwe gesloten regimes, militair of islamistisch.

“De kans op beide bestaat, zelfs op hetzelfde moment, afhankelijk van het land. De kans op zowel het beste als het slechtste scenario neemt enorm toe. We zijn ooggetuige van een versnelling van de geschiedenis, met een grote G. De Arabische wereld ontdooit uit haar ijstijd. Erg optimistisch kun je stellen dat de Arabische bevolking plots matuur wordt en haar eigen lot in handen neemt. Of we zien net het tegenovergestelde gebeuren, de opkomst van nieuwe islamistische regimes. Welk model de meerderheid haalt, het democratische Turkse of het streng religieuze Iraanse, is nu onmogelijk te voorspellen.”

De uitkomst bepaalt wel de toekomst van Israël?

“De Israëli’s zijn terecht erg ongerust over de vraag of het vredesakkoord met Egypte staande blijft. MaarNetanyahu reageert te negatief. Hij trekt maar één vergelijking, met Iran. Hij speelt in op de cultuur van angst, terwijl hij nu al zou kunnen aangeven naar de onderhandelingstafel te willen terugkeren met oprechte bedoelingen. Nu de Arabische wereld verandert, nu Israël een democratische Arabische wereld op zijn drempel ziet ontstaan, is dit net de tijd om over vrede te praten. Niet met de despotische leiders, maar met de echte vertegenwoordigers van de bevolking.”

De EU en de VS moedigen de democratische waarden van de revolte aan, maar steunden deze despoten decennialang als dam tegen islamisme en als bescherming van onze belangen. Wat vindt u van deze houding?

“Er is duidelijk ambivalentie. Zal de triomf van onze waarden samengaan met de nederlaag van onze belangen, of kunnen we beide behouden? Om dat dilemma gaat het. Ik denk dat westerse democratieën slecht zijn geworden in het voorspellen van verandering. Ze verkiezen het status-quo. De EU en de VS werden verrast, ook al waren de signalen van verandering erg zichtbaar. Ik denk dat we nu bij onze principes moeten blijven. Stabiliteit komt niet van leiders die gedoemd zijn te falen. Moebarak blijven steunen houdt geen steek. Obama’s reactie is te laat, te zwak. Net als Parijs is Washington te weinig proactief. We moeten de realiteit durven zien: de Arabische mensen zullen beslissen, niet wij.”

Het grootste deel van de Arabieren is jong en dynamisch, maar kijkt ook aan tegen hoge werkloosheid en sociale problemen. Hoe ziet hun ideale toekomst eruit?

“Economische hervorming is nodig. Gezien onze geschiedenis is het niet aan ons om lessen te leren. Laat de Egyptenaren zich inspireren door het succes van Brazilië. Laat ze ondervinden dat er continenten zijn die slecht begonnen maar er op eigen kracht vandaag veel beter aan toe zijn. Laat ze een nieuwe vorm van Zuid-Zuiddialoog aangaan, zoals tussen Azië en Latijns-Amerika. Wij mogen onszelf niet langer als het centrum van de wereld zien. De realiteit heeft zich verplaatst.”

Staarde het Westen zich sinds 9/11 niet blind op het islamisme zonder oog te hebben voor de onderhuidse trends?

“De terroristen van 9/11 kwamen uit twee landen: Egypte en Saoedi-Arabië. Ze kregen bij wijze van spreken hun vorming door de vernedering in de gevangenissen van Egypte. Voor 9/11 onderschatte het Westen de gevoelens in de Arabische wereld, na 9/11 hebben we overgereageerd.”

Zijn de huidige revoluties nu een kans om islamisten, zoals de Moslimbroeders, om te vormen tot islamdemocraten?

“Dat is de grote vraag. Ze raakt het hart van de Egyptische Moslimbroeders. Kunnen zij volleerde democraten worden als we van meet af aan met hen in dialoog treden? Persoonlijk denk ik dat zulks het proberen waard is.”

Is dit een gelegenheid voor de EU om nieuwe bruggen te slaan naar het vervreemde segment van haar Arabische migratiebevolking?

“Dit is zeker een opportuniteit. Vervreemde migrantenjongeren kunnen we nu de gelegenheid geven een soort nieuwe waardigheid te vinden. Hun broeders aan de andere kant van de Middellandse Zee herwinnen vandaag hun waardigheid. Jonge migranten zouden hun leven weer individueel in handen kunnen nemen zoals hun broeders hun collectieve identiteit heroveren.

“Daar moet Europa op inspelen, op het herwinnen van een gedeelde waardigheid. Europa is een rechtstreekse betrokkene. De wijze waarop de EU vandaag reageert, zal ook gevolgen hebben op haar Arabische gemeenschappen. Als we de despotische regimes steunen tot het te laat is, zullen zij besluiten trekken. We moeten daarom nu al deze dimensie van de omwenteling integreren in ons buitenlands beleid. De Unie voor de Middellandse Zee zou zich kunnen omvormen tot een Unie voor de Democratische Middellandse Zee. We zijn er natuurlijk niet klaar voor, en de Unie is verdeeld en bang. Maar het is een gelegenheid om een dialoog aan te knopen met de nieuwe Arabische wereld, en om gelijke waarden te delen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234