Maandag 03/08/2020

Europa: groen maar niet groen genoeg

Natuur die even gezond is als bij het begin van de Industriële Revolutie en vervuiling die afneemt terwijl de economie groeit. Dat leverde veertig jaar Europees milieubeleid op. Maar er vallen jaarlijks nog altijd 440.000 milieudoden en in dit tempo haalt de EU haar groene doelen voor de toekomst niet.

Het is al beter

Afgelopen weekend protesteerden landbouwers in de Vlaamse Ardennen tegen de afbakening van door de EU opgelegd natuurgebied. Maar ook als het gaat over de lucht die we inademen, het water waarin we zwemmen of dat we drinken en het afval dat we produceren zit Europa aan de knoppen. Levert dat ook wat op?

Jazeker, zo blijkt uit het grote vijfjaarlijkse milieurapport ('The European Environment, State and Outlook 2015') dat het Europees Milieuagentschap vandaag publiceert. Het Europese milieubeleid werpt duidelijk vruchten af. Er zitten minder gevaarlijke stoffen in de lucht en in het water, we stoten minder CO2 uit, verbruiken minder energie en produceren minder afval. "Ondertussen is de economie wel blijven groeien, waarmee bewezen is dat groei niet fataal gelijk hoeft te staan aan milieudestructie. We zijn beide aan het loskoppelen", zegt EMA-directeur Hans Bruyninckx bij de lancering van het rapport, gebaseerd op 1.500 bronnen en drie jaar studiewerk.

Zo blijkt dat wij in de EU vandaag maar 1 procent meer energie consumeren dan in 1990, terwijl de economie met 45 procent is gegroeid. Ook is in die periode de CO2-uitstoot met bijna een vijfde (19 procent) gezakt omdat we minder fossiele brandstoffen zijn gaan gebruiken. Tussen 2010 en vandaag daalt de consumptie van olie en gas licht terwijl die van hernieuwbare energie gestaag toeneemt. De uitstoot van schadelijke stoffen door de industrie blijft eveneens afnemen. Terwijl het bnp stijgt, verbruiken we minder materialen en recycleren we meer. Daardoor krimpt de ecologische voetafdruk van Europese huishoudens.

Ondertussen is ook liefst 18 procent van de Europese landmassa en 4 procent van de Europese wateren beschermd natuurgebied. "Dat is een enorme verwezenlijking", zegt onderzoeker Frank Wugt Larsen. "En het gaat echt niet om 'de natuur redden om de natuur te redden'. De ongerepte natuur levert ons namelijk niets op, terwijl het wel mogelijk is de natuur zodanig te herstellen dat ze een veerkrachtig ecosysteem vormt voor landbouw", zo vervolgt hij.

Het kan nog beter

Veel goed groen nieuws dus. Maar de onderzoekers laten ook zien dat de vooruitgang in lucht- en watervervuiling, de impact van de industrie en de energieconsumptie al bij al te bescheiden blijven. Hoewel de zoetwaterkwaliteit is verbeterd, haalt dit jaar de helft van de wateren geen voldoende score. En hoewel luchtvervuiling is afgenomen, sterven er in de EU jaarlijks nog altijd zo'n 430.000 mensen vroegtijdig door fijn stof. De meeste van die doden vallen in steden en dat geldt ook voor de ongeveer 10.000 vroegtijdige sterfgevallen per jaar door 'geluidsvervuiling'. Het gaat dan om lawaai door vooral wegverkeer en in mindere mate trein- en luchthavenverkeer dat op lange termijn hartpatiënten velt. Even ongezond is de vaststelling dat meer en meer chemische middelen in alledaagse producten zitten die onder de radar zorgen voor meer en meer 'endocriene' ziektes, zoals aandoeningen aan schildklier en pancreas.

Ook zorgwekkend vindt het EMA de staat van de Europese biodiversiteit. "We blijken goed in recycleren en zuiniger materiaalgebruik, maar zuiniger met onze natuurlijke bronnen herstellen en beschermen lukt onvoldoende", zegt onderzoeker Larsen. Zo verkeren 60 tot 77 procent van de dier- en planten-, en habitatsoorten in slechte staat. Te weinig bio-landbouw (6 procent van het totaal) en te veel lintbebouwing zijn daarvan belangrijke oorzaken. Helemaal belabberd is de situatie in en aan zee. De Europese zeebodems raken beschadigd door vervuiling, verzuring en de invasie van vreemde soorten. En hoewel overbevissing afnam in de Atlantische oceaan en de Baltische Zee, staat liefst 91 procent van de visbestanden in de Middellandse Zee op instorten.

"Het gaat er niet om de natuur te redden om in maagdelijke staat te herstellen", benadrukt Larsen. "We stellen vast dat we de natuur en de biodiversiteit hard nodig hebben in economische zin. Zo wordt meer dan 80 procent van de gewassen bestoven door bijen en andere bestuivers, een gratis dienst die de EU jaarlijks 14 miljard euro oplevert. In de EU is echter een kwart van de hommels met uitsterven bedreigd."

In totaal schat het EMA de economische waarde van dat natuurlijke kapitaal op zo'n 200 à 300 miljard euro per jaar. Niet alleen bijen die bestuiven maar ook de natuur die water zuivert en vervuiling 'verwerkt', en grondstoffen levert, hoort daarbij. "Terwijl kapitaal op 'de markten' naar waarde wordt geschat, slaagt de EU er echter niet in haar natuurlijk kapitaal veilig te stellen. Met biolandbouw is het nochtans mogelijk een sterk ecosysteem én een productieve landbouw te garanderen ", zegt Larsen.

Ook EMA-directeur Bruyninckx hamert steeds op het enorme groene potentieel van de Unie. "Europa zou een echte winner kunnen zijn op milieuvlak. Sinds de jaren zeventig hebben we milieuwetgeving en we laten als enige zien dat die kan werken en dat groei van natuurschade kan worden losgekoppeld. Onze analyses tonen dat het potentieel er is om nog meer welzijn, welvaart en gezondheid te scheppen door de groene kaart te trekken. Europa zou daar ook economisch voordeel bij hebben en het groene Silicon Valley van de wereld kunnen zijn met greentech."

Het moet echt beter

Dat toekomstbeeld is meer dan wishful thinking. De Europese Commissie sloot er in 2013 een akkoord over. Daarin staat dat de EU tegen 2050 "goed zal leven binnen de ecologische limieten van deze planeet met innovatieve technologie en een circulaire economie waarin niets wordt verspild en de biodiversiteit beschermd en naar waarde geschat wordt er sprake zal zijn van koolstofarme groei".

Wanneer het EMA die toekomstige doelstellingen echter naast de huidige inspanningen legt, duiken de scores op heel wat punten in het rood. Zo ligt de energieconsumptie nog altijd te hoog in vergelijking met de doelen en lukt het in dit tempo niet om tegen 2050 80 tot 95 procent minder CO2 uit te stoten niet. Ook de vooropgestelde verbetering van de luchtkwaliteit lijkt al te veraf en transport dreigt een zware milieuverslinder te worden zonder extra ingrepen.

Ondertussen functioneert de EU ook in een wereld waarin de druk op de ecosystemen explodeert. Waterbronnen raken op, CO2-uitstoot en uitstoot van zwaveldioxide, fosfor en stikstof zijn enorm toegenomen, de wereldbevolking en (voedsel)consumptie stijgen razendsnel, er is een wedloop om grondstoffen bezig. Bovendien wordt de impact door de opwarming van de aarde op het milieu zwaarder en zwaarder, waardoor de kosten van onder andere overstromingen, hittegolven en de 'verhuis' van soorten meer en meer doorwegen.

"Met wat groene toetsen hier en daar in het beleid halen we het niet meer", zegt Bruyninckx. Het is al positief dat een vijfde van het EU-budget tot 2020 wordt voorzien voor klimaatactie. Er is nood aan diepgaande systeemveranderingen, een echte groene transitie als het gaat over transport, materialengebruik en voeding maar ook fiscale regels. De EU zit in een unieke positie om dat waar te maken, zou er alle voordeel bij hebben en heeft ook afgesproken dat te doen." Maar sinds het vorige milieurapport in 2010, waarin het EMA ook al opriep om diepgaandere groene maatregelen "is maar zeer weinig vooruitgang in die zin geboekt", zo staat er.

Eind vorige week nog heeft de Commissie het voorstel voor een 'circulaire economie' uit de vorige legislatuur alvast van tafel geveegd. Het was zowat het meest ambitieuze plan om de Europese economie effectief om te turnen naar een zo weinig mogelijk vervuilende en verslindende economie die zichzelf versterkt door af te kicken van brandstoffen en grondstoffen die op raken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234