Zondag 05/02/2023

Eugeen Van Mieghem

Weinig of geen kunstenaars hebben de exodus van joodse migranten in beeld gebracht zoals Van Mieghem

Herontdekte kunstenaar van het havenleven

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

Eugeen Van Mieghem, de Antwerpse kunstenaar die dokwerkers, zakkennaaisters, joodse migranten en het alledaagse havenleven onnavolgbaar portretteerde, overleed op 24 maart 1930, gisteren 75 jaar geleden. Hij was slechts 54 en werd getroffen door een hartaderbreuk. Om zijn 75ste sterfdag te herdenken, werd gisteren het bronzen beeld Het Antwerpse havenmeisje op de Rijnkaai onthuld door de Antwerpse burgemeester Patrick Janssens. Het monument is van de hand van de Nederlandse beeldhouwster Carla Kamphuis-Meijer. In het nabijgelegen kantoorgebouw van SD Worx loopt een tentoonstelling met 36 werken van Van Mieghem rond het thema Havenvrouwen.

Door de niet aflatende ijver van Erwin Joos, de gedreven conservator van het Antwerpse Van Mieghem Museum, en door de kwaliteit van het oeuvre van Van Mieghem zelf, krijgt de Antwerpse sociaal-geëngageerde kunstenaar stilaan weer ruime bekendheid. Na expo's in New York (Ellis Island), Londen, Rotterdam, Hamburg en Berlijn staan er in 2006 en 2007 exposities op het programma in New York (South Street Seaport Museum), Parijs (Institut Néerlandais) en Amsterdam (Rembrandthuis).

Van Mieghem bekleedt vooral met zijn tekeningen en pastels een vrijwel unieke plaats in de overgang van impressionisme naar modernisme. In zijn forse en dynamische stijl, wars van elk academisme, en met een gezonde dosis sociaal en menselijk engagement registreerde Van Mieghem wat om hem heen gebeurde. Op zijn best is hij als hij snel schetst, de vliegende reporter van de tekenkunst.

Hij portretteerde de joodse migranten die begin twintigste eeuw in de Antwerpse haven massaal inscheepten naar Amerika. Ze waren op de vlucht voor de vervolgingen in Oost-Europa en in het tsaristische Rusland. Weinig of geen kunstenaars hebben die exodus in beeld gebracht zoals Van Mieghem. Ook zijn taferelen van vluchtelingen tijdens WO I, de gaarkeukens, de soepuitdeling en de krijgsgevangenen, zijn ronduit indrukwekkend.

Van Mieghem is de tekenaar bij uitstek van dokwerkers en zakkennaaisters, van de havenkinderen en het harde leven aan de dokken. Maar anders dan bij een kunstenaar als Constantin Meunier is er bij Van Mieghem geen idealisering. Van Mieghem vervalt evenmin in uitzichtloos miserabilisme. Bij hem gaat het om gewone mensen, stug en hoekig, die zwoegend hun kost verdienen. Dat leven van alledag legde hij met veel inleving vast: dokwerkers die 's nachts vracht versjouwen en havenarbeiders die met gespannen spieren de trossen van een schip vastleggen, maar ook glunderende zakkennaaistertjes, hoertjes, mannen in de kroeg, amusement in de café-chantants en de betere burgers die wandelen aan de kaaien.

De onderwerpen die Van Mieghem schilderde en tekende, trof hij op zijn stoep aan. Het café van zijn ouders lag in de oude Antwerpse havenwijk het Eilandje, vlak bij de kade van de scheepvaartmaatschappij Red Star Line, waar vele honderdduizenden migranten inscheepten voor de Nieuwe Wereld. Eugeen Van Mieghem werd daar, in het hartje van de oude haven, geboren op 1 oktober 1875. Het was ook daar dat hij als kind met het harde leven aan de waterkant werd geconfronteerd.

Zijn tekentalent werd snel duidelijk. Rond 1892 kwam hij aan de Antwerpse Academie in contact met het werk van Van Gogh, Seurat, Meunier en Toulouse-Lautrec. Net als Van Gogh werd ook hij van de Antwerpse academie verwijderd. Dat gebeurde in 1896, tien jaar na Vincent én door dezelfde professor Siberdt.

Van Mieghem ging dan maar als scheepsbevrachter in dienst van zijn vader werken. Hij bleef tekenen en op zijn tochten door de haven nam hij altijd een schetsboek mee om zijn indrukken op papier te zetten.

Van Mieghem was anarchist en revolutionair. Koppig zocht hij dan ook geen contact met potentiële kopers of kunstcritici. De Antwerpse burgerij was aan het begin van de vorige eeuw ook niet geïnteresseerd in zijn werk.

In 1901 had Van Mieghem behoorlijk wat succes op de Brusselse salon van La Libre Esthétique, waar acht pastels en tekeningen van zijn hand naast werk van Monet, Cézanne, Pissarro, Renoir en Vuillard hingen. Een jaar later trouwde Eugeen met Augustine Pautre, afkomstig uit de gegoede Brusselse burgerij. Ze hadden elkaar op de Antwerpse academie leren kennen. Het jonge paar trok uit geldnood in bij de ouders van Eugeen. Op 11 november van dat jaar werd een zoontje geboren dat naar zijn vader Eugeen werd vernoemd.

In 1904 verbleef Van Mieghem in Amsterdam en verscheen in Londen een uitgebreid artikel over hem: 'An Artist of the People'. Maar eind 1904 werd zijn jonge echtgenote ziek: ze leed aan tbc. Van Mieghem gaf zijn stervende vrouw weer in een reeks harde, verscheurende portretten. Een lusteloze en wegterende vrouw, die hij bijna genadeloos tekende: liggend in bed, vaak naakt, met uitgezakte buik en billen. Augustine was pas 24 toen ze in 1905 overleed. Tot 1910 zou Van Mieghem niet exposeren.

Na zijn eerste individuele expositie in 1912 in het Antwerpse Koninklijk Kunstverbond volgde eindelijk internationale belangstelling met groepstentoonstellingen in Keulen en Den Haag. Maar die gunstige evolutie werd door de Eerste Wereldoorlog afgebroken. Na 1918 stelde hij zijn oorlogswerk tentoon in Antwerpen en Den Haag. Kunstcritici maakten toentertijd de vergelijking met Steinlen en Käthe Kollwitz.

In 1920 werd Van Mieghem benoemd tot leraar aan de Antwerpse Academie en tot aan zijn dood in 1930 nam hij bijna jaarlijks deel aan alle belangrijke Belgische salons. Zijn werk was na zijn dood nog wel te zien op binnen- en buitenlandse tentoonstellingen over Belgische kunst, maar na de Tweede Wereldoorlog raakte zijn oeuvre in de vergetelheid.

De Eugeen Van Mieghem Stichting en het in 1993 opgerichte Van Mieghem Museum hebben inmiddels met succes de kunstenaar nationaal en internationaal weer bekend gemaakt. In het museum, waar een permanente collectie van circa 150 werken hangt, worden regelmatig tijdelijke tentoonstellingen georganiseerd. Eind 2002 schreef kunstjournalist Bert Popelier in opdracht van de Stichting een theatermonoloog over Van Mieghems echtgenote, Het testament van Augustine (een uitgave van Pandora, Antwerpen), die in het museum werd opgevoerd.

Vijfenzeventig jaar na zijn dood staat Van Mieghem weer helemaal in de belangstelling.

Eugeen Van Mieghem - Havenvrouwen tot 22 april in SD Worx, Brouwersvliet 2, Antwerpen. Vrije toegang elke werkdag van 10 tot 17 uur. Meer inlichtingen: Eugeen Van Mieghem Museum, Beatrijslaan 8, Antwerpen-Linkeroever (open 's zondags 14-18 uur) en www.vanmieghemmuseum.com

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234