Dinsdag 19/01/2021

Eu-topia riekt verdacht naar kolonialisme

Laat de Europese Unie nieuwe steden onder haar gezag bouwen in Afrika om ter plekke vluchtelingen op te vangen. Het idee klinkt hopeloos krankzinnig. Is het dat ook?

"Een Europese vrijhaven in Afrika, een vluchtelingenstad, als alternatief voor de haveloze kampen of de dodelijke mensensmokkel", opperde deze krant gisteren, zou dat de humanitaire crisis met vluchtelingencrisis kunnen verlichten? Pieter Cleppe van de denktank Open Europe kwam als eerste met het idee op de proppen. Hij schreef in een opiniestuk: "Als we aanvaarden dat er nu eenmaal geen democratische steun bestaat voor het opnemen van 60 miljoen vluchtelingen binnen Europa, dan is de enige oplossing het verwelkomen van die mensen in veilige zones buiten de EU, op land gehuurd van niet-EU staten, waarbij we ervoor zorgen dat dit niet zomaar vluchtelingenkampen worden, maar een investeringszone waar mensen hun leven kunnen opbouwen en waar multinationals fabrieken kunnen vestigen."

Bob Pleysier, oud-directeur van Fedasil, echode het idee vorige week: "Europa, bouw als alternatief voor de Lampedusa-route een nieuwe stad in Noord-Afrika, een Eu-topia, een begeesterende futuristische megapolis voor 500.000 ontheemden, een enorme start-up voor Afrikanen die met Afrikaanse grondstoffen hun toekomst bouwen." Een ideologische kleur heeft het idee dus niet. Pieter Cleppe is een orthodoxe liberaal, Pleysier een progressief.

Failliet beleid

Voor alle duidelijkheid: een concreet plan om met het idee aan de slag te gaan is er niet. Europese vluchtelingensteden bouwen op het Afrikaanse continent: het is ongehoord, in beide betekenissen van het woord. Dat is net wat hem erin aantrekt, vertelt Pleysier. "Als je ziet dat we nu weer, nog altijd, zoals twintig jaar geleden moeten improviseren met noodtentjes om asielzoekers op te vangen, dan moet je toch het failliet van het Europese asiel- en migratiebeleid vaststellen. Als de oude ideeën niet werken, dan moet je nieuwe een kans geven."

Helemaal nieuw is de gedachte van migratiesteden niet. De Amerikaanse econoom Paul Romer probeert het idee al sinds 2008 aan de wereld te slijten. Charter cities ('verdragsteden') noemt hij de nieuwe nederzettingen. Ontwikkelingslanden zouden vrijwillig een groot stuk onbebouwd land ter beschikking stellen van ontwikkelde landen, die er steden bouwen waar migranten van binnen of buiten het oorspronkelijke land zich kunnen vestigen. Door het partnerschap met westerse landen zouden ook privépartners het risico willen nemen om in de steden te investeren, zodat ze een plek van economische groei kunnen worden.

Het klinkt buitenissig, maar in theorie valt er iets voor te zeggen. Om ontwikkeling te creëren, stelt Romer, heb je niet alleen nieuwe technologie nodig, maar ook stabiele regels. Het is daaraan dat het vaak ontbreekt in instabiele politieke regimes in Afrika. "Mensen in de armste landen zijn degenen die het duidelijkst te lijden hebben onder slechte regels. De dringendste taak is dan om methodes te vinden waarmee zij snel regels kunnen aannemen waarvan de deugdelijkheid al bewezen is." De regels invoeren in nieuwe steden is dan makkelijker dan wachten tot vrijheid en democratie zegeviert in het hele land of de regio.

Madagaskar

De filosofie haakt in op het bredere stedelijkheidsdiscours van politicologen als Benjamin Barber, die in 'de stad' het nieuwe centrum van maatschappelijke en economische vooruitgang en het belangrijkste bestuursniveau zien. Het Afrikaanse eiland Madagaskar liet zich in 2009 bijna overtuigen om met Romer charter cities te gaan bouwen. Een staatsgreep maakte een eind aan de plannen, als een soort bewijs uit het ongerijmde van de hoge nood aan stabiele regels.

Tegelijk legt het nog maagdelijke palmares van de charter cities toch wel een feitelijke zwakte bloot. Als het idee van Romer zo geniaal is, is het wel vreemd dat nog geen enkel land toehapte. Voor die terughoudendheid is minstens een goede reden: staten die hun zeggenschap afstaan over een deel van hun land, dat riekt verdacht naar kolonialisme.

Lont in het kruitvat

Het idee van autonome ideeën onder buitenlands protectoraat heeft historische voorlopers. Hongkong kon als Chinese migratiestad onder Britse vlag een welvarende megastad worden. Het zette China mee aan om de vrije markt te beginnen omarmen, eerst in nieuwe speciale economische zones, zoals Shenzhen, later in de rest van het land. Paul Romer: "Op een manier heeft Groot-Brittannië met zijn beleid in Hongkong onbedoeld meer gedaan om de armoede in de wereld tegen te gaan dan alle hulpprogramma's die we de voorbije eeuw hebben ondernomen."

Nieuwe steden bouwen om migranten op te vangen en om nieuwe haarden van creativiteit en voorspoed te ontwikkelen: China bewijst dat het kan. Toch wil bijna geen enkele expert er zich voor engageren. "Europese protectoraten in Afrika? Dat is de neokoloniale terugkeer naar de negentiende eeuw", schampert Koen Vlassenroot, professor internationale betrekkingen aan de UGent. "Ik had gehoopt dat we de tijd dat verlichte geesten uit het Westen naar Afrika afdaalden om daar de arme sukkelaartjes democratie bij te brengen toch wel achter ons hadden liggen."

Volgens Vlassenroot is zo'n stedenbouw net zo goed symptoombestrijding. "Aan de basisoorzaken van de instabiliteit gaan we voorbij. Als het Midden-Oosten op ontploffen staat, dan is dat mede de verantwoordelijkheid van het Westen. Wij hebben daar mee de lont in het kruitvat gestoken, zonder goed na te denken over de gevolgen. En om de armoede en instabiliteit in Afrika tegen te gaan, moeten we stoppen met alleen op ontwikkelingssamenwerking in te zetten, en ook naar handelsverdragen en politieke samenwerking kijken."

Dat zal vast wel, maar dat is de bijna utopisch lange termijn. Is het dan niet beter om, uit wanhoop, te beginnen met de opvang en ontwikkeling in kleinere gebieden? Vlassenroot blijft vele praktische obstakels zien. "Wat doe je als die steden op hun beurt worden overspoeld door nieuwkomers? En wat als ze integendeel leeglopen? Steden moeten organisch kunnen groeien. Van hogerhand geplande 'nieuwe' steden zijn zelden een succes."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234