Zondag 20/10/2019

EU-top

EU-top vol kopzorgen, vooral door Trump

Donald Tusk in Malta. Beeld REUTERS

De Europese regeringsleiders moeten vandaag een antwoord geven: bedreigt Trump de EU? En hij is niet het enige probleem. "House of Cards is te saai geworden."

De Europese leiders treffen elkaar vandaag in het Grootmeesterspaleis in Valletta (Malta), maar afgezien van de onzekerheid zijn de omstandigheden allerminst groots. De EU vecht volgens de Belgische liberale europarlementariër Guy Verhofstadt "op verschillende fronten": tegen de VS, Rusland, China en de radicale islam aan de buitengrenzen, en tegen de populisten op eigen bodem. Aan de leiders de taak die belegering op te heffen, of op zijn minst te verlichten.

'Crisis' en 'EU' lijken steeds meer synoniem te worden. De conflicten voor de Europese Unie rijgen zich aaneen als kralen aan een verdoemde ketting: de eurocrisis, de Griekse crisis, de Russische annexatie van de Krim, de aanslagen door islamitische terroristen in Parijs, Brussel, Nice en Berlijn, de vluchtelingenstroom, de brexit en dan nu het aantreden van Donald Trump als nieuwe Amerikaanse president. "De EU beleeft de gevaarlijkste tijden ooit", schreef voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk deze week in een brandbrief aan de leiders.

De extra top op Malta - gepland over migratie en hoe het verder moet met de EU na het Britse vertrek - wordt nu vooral een 'lange lunch' over de eerste beleidsdaden en uitspraken van Trump. Opnieuw de sfeer van urgentie en crisis rond wat twee weken geleden een kabbelend samenzijn van de leiders leek te worden.

Lat ligt hoog

De leiders beraden zich nog of na de lunch een officiële verklaring richting Washington wordt uitgegeven. En zo ja, hoe scherp die boodschap dan zal zijn. In zijn brief aan de leiders noemt Tusk Trumps regering in één adem met China, Rusland en de radicale islam. Ambtenaren in Brussel stellen dat Tusk met zijn geharnaste taal de lat heel hoog heeft gelegd. 'Zullen de leiders met hem mee springen? Is de EU hierover eensgezind?', vragen de ambtenaren zich af.

De afwachtende houding van Europese regeringen, direct na Trumps verrassende verkiezingswinst, valt inmiddels moeilijk vol te houden. Trump is blij met de brexit, en wat hem betreft valt de EU nog verder uiteen. Hij breekt met de Amerikaanse steun voor EU-eenwording en opent de aanval op de euro. Volgens zijn handelsadviseur manipuleert Duitsland de eurokoers naar beneden toe, zodat de Duitse export floreert ten koste van de VS-uitvoer. Het kan de opmaat zijn tot een valutaoorlog. Trumps beoogde EU-ambassadeur zinspeelde onlangs op de val van de euro binnen de 18 maanden.

Beeld Photo News

Alles bij elkaar opgeteld vergt het veel goede wil om in Trump een vriend van Europa te zien. Het is alsof vanaf de Atlantische Oceaan een zware storm is gearriveerd die op de Europese kusten en dijken beukt. "House of Cards is te saai geworden", oordeelde Europees Commissaris Maros Sefcovic woensdagmiddag.

Tusk heeft zijn conclusie inmiddels getrokken: Trump krijgt niet langer het voordeel van de twijfel, de EU-lidstaten moeten eensgezind stelling nemen. Ook de Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Marc Ayrault meent dat eenheid het beste antwoord is op Trump. Maar juist dat is de achilleshiel van de EU.

Duitsland, Frankrijk en de Baltische lidstaten hebben wel oren naar een stevige boodschap richting Trump. Nederland zou bereid zijn te volgen. Maar Groot-Brittannië, Ierland en Hongarije trappen op de rem en Polen aarzelt. EU-diplomaten verwachten dat als er een verklaring komt, het woord 'dreiging' zoals Tusk dat voor Washington bezigde, zal ontbreken. "We willen geen polemiek met Washington ontketenen, dat zou zeer gevaarlijk zijn", zegt een diplomaat. Hij benadrukt dat de EU Amerika niet met Trump moet vereenzelvigen. De Maltese premier Joseph Muscat, tijdelijk voorzitter van de EU, zat donderdag op dezelfde lijn. "Ik maak onderscheid tussen de VS als land (...) en de huidige regering. Regeringen komen en gaan. We mogen ons daarom niet laten meeslepen in een anti-Amerikaanse golf", zo zei Muscat in een interview met de website EurActiv.

Ook Belgisch premier Charles Michel hamert op koelbloedigheid en verzoening: "Ik ben ervan overtuigd dat de trans-Atlantische relaties bijzonder belangrijk blijven voor een sterke economische ontwikkeling, de interne en externe veiligheid en de geopolitieke situatie."

Eenheid is essentieel

Volgens diplomaten heeft Tusk de lidstaten "behoorlijk overvallen" met zijn brandbrief. "Maar dat is ook zijn taak: de zaak op scherp zetten met een 'schoktherapie'. Dat hebben de leiders soms nodig", stelt een van de diplomaten. Een eventuele verklaring zal "subtieler dan Tusk" zijn: de nadruk op een verenigd Europa, dat openstaat voor handel, en niet discrimineert op basis van afkomst. "Om het onderscheid tussen de VS onder Trump en de EU te onderstrepen."

Eenheid is essentieel om crisissen te bezweren, leert de recente geschiedenis. Alleen dan komt de EU met noodzakelijke maatregelen als het Europees noodfonds voor wankele eurolanden, Europees bankentoezicht, sancties tegen Rusland en de migratiedeal met Turkije. Elk haarscheurtje in het gemeenschappelijke front kan door de tegenstanders van de EU - zowel extern als intern - worden uitgebuit.

Maar met een gezamenlijke verklaring over de Europees-Amerikaanse relatie zijn de leiders vandaag niet klaar. Behalve Trump zijn er de brexit en de andere bedreigingen die Tusk noemde, zoals Rusland, de radicale islam en de opmars van eurosceptische, nationalistische en populistische bewegingen in de lidstaten. Brandende kwesties die in elkaar kunnen grijpen.

De Europese premiers buigen zich daarom ook over ideeën voor de EU-top eind maart in Rome, op de 60ste verjaardag van het Verdrag van Rome (waarmee de EEG werd opgericht, voorloper van de EU). Het moet een feestje worden, in de zin dat de lidstaten laten zien dat er nog volop leven en toekomst zit in de EU na het vertrek van Groot-Brittannië.

Er wordt gedacht aan verdere eenwording van de eurozone, gezamenlijk buitenlands beleid, Europees sociaal beleid, hechte samenwerking van de nationale legers, gezamenlijke wapenaankoop en meer ruimte voor lidstaten die als 'kopgroep' voorop willen lopen bij verdere harmonisering. Muscat ziet een Europees veiligheidsbeleid als "zeer laaghangend fruit", zeg maar een inkoppertje.

Maar het is gevoelige materie want het gaat om de vraag: meer of minder Europa als antwoord op de brexit? Niet voor niets overweegt de Europese Commissie de presentatie van haar voorstellen, gepland voor 8 maart, onder druk van Den Haag te verschuiven naar 16 maart, een dag na de Nederlandse verkiezingen.

Ondertussen zou Trump met de Britten een blok kunnen vormen tegen de EU. Hij kan eenzijdig de sancties opheffen die zijn ingesteld tegen Rusland na de annexatie van de Krim. Zo'n actie zet de EU-landen tegen elkaar op. Zuidelijke lidstaten als Italië en Griekenland, die om economische redenen al langer af willen van de Europese maatregelen tegen Moskou, komen dan opnieuw in botsing met oostelijke lidstaten als Polen en de Baltische landen, die als de dood zijn te worden vermalen door een eventuele as Poetin-Trump.

Muscat ziet kansen, nu met de America First-aanpak van Trump op wereldniveau een machts- en handelsvacuüm ontstaat. De EU kan, op haar 60ste verjaardag, in dat gat springen. "Willen we de eerste van de volgers zijn, of de leider?"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234