Zondag 28/11/2021

Eten met je geweten

Is het ethisch verantwoord om dieren en zelfs planten te eten, vroeg de Duitse schrijfster Karen Duve (49) zich af. En kun je eigenlijk wel zonder? Om daar achter te komen volgde ze achtereenvolgens een biologisch, een vegetarisch, een veganistisch en een fruitarisch dieet.

Karen Duve was allesbehalve een gezondheidsfreak toen ze drie jaar geleden aan haar experiment begon. Ze hield van kant-en-klaarmaaltijden, cola en diepvrieskip. Maar onderhuids knaagde er iets. Eigenlijk was ze tegen de bio-industrie, en stiekem wist ze ook wel dat de intensieve veehouderij funest was voor het milieu.

Tijd om iets te veranderen, besloot ze. Maar waar lagen haar grenzen dan precies? Om dat uit te zoeken at ze acht maanden lang biologisch, vegetarisch, veganistisch, en uiteindelijk zelf fruitarisch, waarbij alleen rijpe vruchten van planten op haar bord belandden. Het leverde een aangrijpend, schitterend geschreven en vaak ook humoristisch verslag op over de eetdilemma's van de hedendaagse mens. In Duitsland werden meer dan 80.000 exemplaren van Fatsoenlijk eten verkocht. Duve is intussen overtuigd vegetariër, vertelt ze in het Amsterdamse Goethe-Institut, waar ze de vertaling van haar boek presenteert. "Melkproducten zou ik ook het liefst laten staan, maar dat lukt helaas maar ten dele."

U leefde jarenlang als een couchpotato, zoals u het zelf omschrijft. Wat maakte dat u die levensstijl vaarwel zei en dit boek ging schrijven?

Duve: "Ik liep al een tijd rond met het idee voor het boek. Maar ik besefte dat ik dan ook mijn eigen eetgedrag moest veranderen. Het heeft even geduurd voor ik die stap kon zetten. Tot mijn schande moet ik bekennen dat het geen argumenten waren die me over de streep hebben getrokken, noch de gruwelijke beelden van dierenmishandeling die ik zag op tv en in tijdschriften. Het kwam door mijn huisgenote, die ik in het boek Japie Krekel noem, naar de personificatie van het geweten van Pinokkio. Zij bleef maar hameren op mijn inconsequente gedrag: 'Je weet toch hoe dieren gehouden worden: waarom koop je dan nog vlees?' Aanvankelijk heb ik me koppig verzet met het argument dat eten een privékwestie is. Maar op een bepaald moment besefte ik: nee, dat is het niet. Mijn eetgedrag heeft zware gevolgen voor mens en dier."

U begon met overschakelen op biologisch voedsel. Een makkie?

"Toch niet. Alle fases waren moeilijk op hun eigen manier. Eten gaat om veel meer dan calorieën en genot. Het is een ritueel, het roept herinneringen en gevoelens op. Als je je eetgewoontes verandert, verlies je ook een beetje heimat. In de biologische fase kon ik vrijwel al het voedsel blijven eten dat ik gewend was, ook vlees en melkproducten. Maar wat ik miste waren de gehaktballetjes van mijn moeder, en die lekkere kersenyoghurt van de Aldi."

Veel biologische producten bleken ook niet zo verantwoord als u had gedacht.

"Nee. Vroeger dacht ik, zoals de meeste mensen waarschijnlijk, dat biologisch vlees afkomstig is van dieren die lekker buiten kunnen rondlopen. Maar voor varkens betekent het alleen maar dat ze een halve vierkante meter extra ruimte krijgen. Kippen leven nog steeds in veel te grote groepen, waardoor er geen pikorde kan ontstaan, en ze elkaar massaal kaal pikken. De markt voor biologische producten groeit snel en dat trekt mensen aan die er geld mee willen verdienen. Veel grote biologische bedrijven verschillen nauwelijks nog van de traditionele veehouderij."

Is het niet de taak van de overheid om daarop toe te zien?

"Natuurlijk. Negentig procent van de Duitsers is tegen de bio-industrie. Het is niet aan de consument om naar de supermarkt te gaan en te denken: wat kan ik kopen zonder een misdaad te begaan? Ik vind dat er controle moet plaatsvinden voordat producten in de winkel liggen, zodat de consument zich daar geen zorgen over hoeft te maken. Maar de politiek doet dat niet. Dus heeft de mondige burger geen andere keus dan zelf de verantwoordelijkheid te nemen."

Terug naar uw experiment. Hoe verliepen de volgende fases?

"Anders dan ik had verwacht. Voordat ik aan het project begon dacht ik dat ik wel wist waar ik zo'n beetje uit zou komen. Ik zou minder vlees eten, en biologische, regionale en seizoensproducten kopen. Maar naarmate het project vorderde, ben ik opgeschoven in mijn denken. Dat ik vegetariër zou worden, stond al vrij snel vast. Vlees eten was simpelweg niet meer houdbaar. Maar tijdens de veganistische fase ben ik me gaan realiseren dat ook achter de productie van melkproducten veel meer dierenleed schuilgaat dan ik had gedacht. Ik vind het niet acceptabel dat kalveren meteen na de geboorte van hun moeder worden gescheiden en worden geslacht, zodat wij de melk drinken die eigenlijk voor dat kalfje bedoeld was. Dat viel me koud op mijn dak, want vooral het eten van veganistische kaas bleek een beproeving. Jammer was ook dat mijn katten hun veganistische kattenvoer botweg weigerden. Ze accepteerden zelfs geen biologisch voer. Ze wilden per se vlees van mishandelde dieren." (lacht)

Hebt u ooit serieus overwogen om fruitariër te worden?

"Nee! Daarvoor heb ik een te zwak karakter, vrees ik. Voor mij als niet-kok was het fruitarische menu ook extreem eentonig. Ik begon de dag met fruit - druiven, bananen en appels - en 's middags en 's avonds at ik een eenpansgerecht bestaande uit kokosmelk, erwten en bonen. Ik vond het ook heel erg dat ik geen kruiden kon gebruiken, alleen zout en peper. Voor mij ligt er een scherpe grens tussen veganisten en fruitariërs. Met veganisten kan ik heel ver meegaan. Met fruitariërs niet. Ik heb veel moeite gedaan om ze te begrijpen, ik vind niet meer alles wat ze zeggen onzin. Maar het lukt maar tot op een bepaalde hoogte."

Soms werd u zelf ook onuitstaanbaar. U beschrijft hoe u uw huisgenote voortdurend moreel de maat nam als u weer een stapje verder was gegaan.

"Ja, en niet alleen haar. Ik was nog geen vijf dagen vegetariër of ik begon al tegen mijn omgeving te foeteren: hoe kunnen jullie nog vlees eten? Jullie zijn toch intelligente mensen, jullie hebben die vreselijke beelden toch ook gezien? Ik moest mezelf er steeds aan herinneren dat ik zelf tot voor kort ook zo had geleefd en dat ik het heel goed begreep."

Bent u veel vrienden kwijtgeraakt?

(lacht) "Nee, dat viel wel mee. De meeste van mijn vrienden en kennissen bevonden zich op ongeveer hetzelfde punt als ik. Ze voelden dat er iets mis was, dat er iets moest veranderen. Sommigen hebben mijn voorbeeld zelfs gevolgd. In mijn familie gaf het wel lichte spanningen, zoals ik ook in het boek beschrijf. Mijn zwager is minister van Landbouw. Hij was niet zo enthousiast over mijn betoog en zag het als verraad dat ik zaken die in privékring besproken waren in het boek gebruikte. Maar ik heb mijn familie duidelijk gemaakt dat ik dat niet doe om hen te pesten, maar om te laten zien hoe lastig veganisten het hebben. Voor ik aan mijn experiment begon, dacht ik zelf ook altijd: moeten die hysterische zeurpieten nu weer de stemming bederven? Maar ik snap nu hoe moeilijk het is als je mensen om wie je geeft gezellig een grillworstje ziet eten, terwijl jij de beelden op je netvlies hebt van dieren die op een barbaarse manier mishandeld worden."

Uw Amerikaanse collega Jonathan Safran Foer schreef ook een boek over het eten van dieren. Toeval?

"Nee, ik denk dat het onderwerp gewoon in de lucht hing. Daarom hebben beide boeken ook zoveel succes. Niets is zo overtuigend als een idee dat op het juiste moment komt."

Waarom hebt u net als hij gekozen voor de non-fictievorm?

"Ik heb wel overwogen om het thema in een roman te gieten, maar ik denk dat het dan voor de lezer makkelijker is om de boodschap te laten afglijden. Mijn probleem bij het schrijven van dit boek was: hoe ga ik mensen iets vertellen dat ze niet willen horen? Ik heb dat proberen op te lossen door over mezelf te schrijven. Ik laat zien hoe moeilijk alles me valt, hoe inconsequent ik ben. En ik doe niet alsof het allemaal leuk is, want dat is het niet."

Foer zegt: laten we beginnen een dag per week geen vlees te eten. Dat vindt u niet genoeg.

"Nee, ik ben pessimistischer dan hij. Met een dag per week geen vlees eten gaan we de klimaatopwarming niet tegenhouden. De intensieve veehouderij is veel belastender voor het milieu dan alle auto's en vliegtuigen bij elkaar. Toch ben ik in het verleden misschien iets te streng voor Jonathan geweest. Ik vind het goed dat hij mensen aanspreekt op het punt waar ze zich bevinden. Op een barbecuefeestje in Texas moet je niet over fruitarisme beginnen. Foer zegt: het is een illusie om te denken dat over twintig jaar 50 procent van de wereldbevolking vegetariër is. Waar we wel naar kunnen streven is dat de mensen de helft minder vlees eten. Moreel gezien is dat misschien niet ideaal, maar praktisch is het een goed idee. Al snap ik nog altijd niet hoe je dat bereikt met een dag minder vlees eten." (lacht)

Heeft de voedingsindustrie ooit inhoudelijk gereageerd op uw boek?

"Ze kijken wel uit. De industrie heeft gewoon geen argumenten. Ze weten precies wat ze doen en welke gevolgen het heeft, maar toch blijven ze ermee doorgaan omdat het geld oplevert. Ze gaan de discussie daarom zoveel mogelijk uit de weg. Stilzitten en hopen dat het overwaait is het devies."

Fatsoenlijk eten - Mijn leven als proefkonijn, door Karen Duve, Cossee, 21,90 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234