Maandag 29/11/2021

Erwin Olaf

De beroemdste fotograaf van Nederland stelt tentoon in het FotoMuseum Antwerpen

'Ik maak barok zonder tierlantijntjes'

Tweehonderdvijftig gulden kreeg hij meer dan twintig jaar geleden voor zijn allereerste foto, 25.000 euro betaalde Elton John onlangs voor een werk van hem. Erwin Olaf is de bekendste en ook controversieelste fotograaf van Nederland. In juli wordt hij 50. 'Ik vind roem ontzettend leuk, maar ik ben het een beetje zat om mezelf de hele tijd op een voetstuk te zien. Ik vind het leven ook prettig als het wat kabbelt.'

Door Veerle Helsen

Erwin O. Springveld' staat op het naamplaatje naast de bel van Olafs appartement. "Olaf is mijn middelste naam", verduidelijkt de Nederlandse fotograaf. "Mijn allereerste betaalde opdrachten waren voor Gay Pied, een Frans homotijdschrift. Ze vroegen door de telefoon mijn naam. 'Springveld', antwoordde ik. Ze verstonden er niets van. Ik liet Olaf vallen en mijn artiestennaam was geboren." Hij woont in een loftachtig appartement aan een gracht in Amsterdam. Spierwitte muren met metershoge foto's, eigen en andermans werk.

Hij wordt tegenwoordig Nederlands bekendste fotograaf genoemd, maar het scheelde niet veel of hij was acteur geworden. "Maar ik durfde dat op school niet vertellen. Onze decaan was ook de gymleraar, en ik had een gloeiende hekel aan de turnlessen. Dat kiessysteem om teams te vormen... Vreselijk! Ik werd altijd als laatste gekozen. De decaan stelde voor dat ik journalist zou worden, en dat heb ik dan maar gedaan." Hij gaat naar de School voor Journalistiek in Utrecht, maar schrijven is zijn ding niet. Hij rolt in de journalistieke fotografie en maakt reportages voor onder meer Vrij Nederland en Nieuwe Revu. "Maar dat reportagegedoe lag me niet. Er stond altijd wel een storend element achteraan in beeld, of een lantaarnpaal vooraan. Ik wilde esthetiek in mijn beelden. Niet de werkelijkheid vastleggen, maar mijn eigen fantasieën vormgeven."

Uw fantasieën hebben voor heel wat controverse gezorgd. U liet een naakte man een fles champagne spuiten ter hoogte van zijn kruis. U kraste een Mercedesster op de bovenarm van een Lady Di lookalike. Maar de tijd van de bombastische uitspattingen in uw werk lijkt gepasseerd. Er is minder decadentie, minder naakt.

"Veel mensen denken dat het mij louter om het choquerende effect te doen was, maar dat is niet zo. Ik maakte werk dat uit mijn binnenste kwam. Je mag niet vergeten dat ik in een bepaald milieu zat. Mijn vrienden zaten op de kunstacademie naakt te tekenen. Mijn beste vriend was zelf naaktmodel. Voor hen waren naakt en seksualiteit gewone thema's. Het was de tijd van de kraakbeweging, het zoeken naar vrijheden. Pas toen mijn foto's gepubliceerd werden in bladen en ze verschenen op affiches voor theatergezelschappen, kwamen er voor het eerst sterke reacties op. Mensen waren gechoqueerd. Maar dit was mijn wereld. Ik had geen clue, ik deed maar wat. (lacht uitbundig)"

Vanwaar de ommezwaai? Is het onderwerp niet meer controversieel genoeg?

"Tegenwoordig is seksualiteit geen taboe meer, dat is waar. Seksualiteit is een mode geworden. En dan bedoel ik een volkse mode, geen highfashion-mode. Je kan de televisie 's avonds na twaalven niet meer aanzetten of de tieten vliegen je om de oren. Seksualiteit is ontdaan van haar romantiek. Dat zal wel meegespeeld hebben in de ommezwaai in mijn werk. Maar op een gegeven moment had ik ook gewoon mijn ei gelegd. Ik was er klaar mee. Ook met mijn eigen demonen, met de frustraties over mijn seksualiteit.

Het gaat trouwens meestal om een detail: is er al dan niet een geslachtsdeel zichtbaar. Of een stukje schaamhaar. Dan is het plots choquerend. Vooral als het om mannelijk naakt gaat. Vrouwelijk naakt, pfff, daar zijn al triljoenen beelden, schilderijen en foto's van gemaakt. Wie kijkt daar nog van op? Maar mannelijk naakt? Hola! Kindernaakt? Hola! Dat kan allemaal niet. Tegen oorlog krijg je niemand meer in beweging, maar o wee als er naakt te zien is. Dat heeft me altijd verbaasd. Het is toch maar een onderdeel van het menselijk lichaam."

Bejaarde pin-ups

In uw recente trilogie 'Rain, Hope & Grief' is haast geen spoortje naakt meer te bekennen. Het zijn gestileerde beelden die aan Edward Hopper doen denken. Er hangt een zekere gelatenheid over de foto's.

"De aanleiding voor die serie was eigenlijk 9/11. Ik was héél erg boos. Zeker op de mensen die ik hoorde zeggen 'Amerika verdient het. Koekje van eigen deeg.' Nee, voor mij zijn de Verenigde Staten de grootste verdedigers van de vrije expressie. Ik wilde een positieve serie maken over de VS en ik ging inspiratie lenen bij Norman Rockwell. De werktitel was 'Happy'. Je hebt wel eens van die momenten in je carrière dat je een loden blok in je maag voelt en de eerste dag van die shoot was zo'n moment. Hoe ongelukkiger ik ben met mijn werk, hoe meer polaroids ik ga maken. Uit onzekerheid. Ik zoek de hele kamer af, naar een lichtje, een standpunt, een meubelstuk, een jurk,... Het kleinste ding dat het verschil kan maken. Maar het gaat natuurlijk nooit om details, wel om het hele gevoel. De modellen stonden daar maar. Toen kreeg ik een inval. Ik vroeg hen roerloos te blijven staan, zonder happiness. Ik drukte af, trok het papiertje van de polaroid en zag dat het goed was. Ik had een verhaal: roerloosheid. Dat klopte helemaal. Onze maatschappij was paralyzed, te verlamd om te reageren. Die vrolijke tijd was er niet meer. We moesten afscheid nemen van Norman Rockwell. 'Happy' werd 'Rain', en we lieten het regenen op de ramen."

U ging met 'Rain, Hope & Grief' exposeren in New York en iedereen was wild enthousiast. Een heel andere ontvangst kreeg u er in 2001 toen uw tentoonstelling 'Mature' opende. Oudere, naakte pin-ups, daar moesten de Amerikanen niets van weten?

"Maar dat is zo fascinerend aan de VS! Je mag er alles zeggen en denken, je mag er zijn wie je wilt, maar je moet niet verwachten dat ze je werk ook zullen kopen. Ze reageerden inderdaad preuts op Mature. Ze vonden het maar niks. Die ouwe knieën wilden ze niet kopen. (grinnikt) Maar de recente trilogie oogstte wel veel succes in de VS. Ik moet daar eerlijk in zijn, dat doet me iets. Ik heb niet te klagen in Italië, Spanje, Frankrijk, enzovoort. Maar Londen of New York zijn net dat tikkeltje specialer. Ik beken, voor The New York Times werken is honderden keren beter dan voor Elle."

In die serie 'Mature', met de bejaarde pin-ups, bent u naar verluidt voor het eerst met de computer aan de slag gegaan.

"Midden jaren 1990 was ik nog anticomputer. Maar met Mature ben ik overstag gegaan. Ik wilde vermijden dat mensen zeiden 'Oh, dat is die dikke-vrouwenfotograaf', want die reputatie had ik een tijd. Maar ik wilde wel oudere vrouwen portretteren. Als je ouder wordt, heb je niet meer zo'n mooie taille, dus heb ik de tailles gewoon wat ingetrokken. Bovendien hadden die vrouwen allemaal rood of platinablond geverfd haar, die kleuren horen nu eenmaal bij de pin-up. Maar ik wilde grijze haren op de foto. Dus kregen ze een pruik met lange, volle, grijze haren. En dan moest ik met de computer de pruikenranden wegwerken. Zo ben ik dus bekeerd."

Enkele briefschrijvers

U bent gevraagd voor de tentoonstelling over de Nederlandse roots van New York, naar aanleiding van de 400ste verjaardag van de ontdekking van de Hudsonrivier. Welk soort werk zullen we daar van u te zien krijgen?

"Ik heb al een concept in mijn hoofd. Ik had onlangs een expo in South-Carolina, de bakermat van de slavernij, en ik besefte dat het al lang geleden is dat ik blacks heb gefotografeerd. Vlak daarna had ik een expo in Hongkong en Aziatische bezoekers vroegen me: 'Waarom zou ik het portret van een blanke ophangen?' De wereld wordt steeds gekleurder en ik word steeds witter als fotograaf."

Ervaarde u soms zelf discriminatie omdat u homo bent?

"Ik heb er wel last van gehad. Als kind werd ik ermee gepest. Homoseksualiteit is niet iets waar je blij van wordt op je zestiende, zeker niet in de jaren 1970. Iedere tiener voelt zich daar een tijd ongelukkig over. Daarna komt de bevrijding... De tolerantie in Nederland is met de jaren opmerkelijk verbeterd. Alhoewel. Er zijn nu meer internationale culturen en het wordt krapper voor hen die hun plekje willen veroveren. De homo's willen steeds meer gewoon homo kunnen zijn, ook op straat. Maar er zijn heel wat Marokkaanse jongeren bijvoorbeeld die het niet kunnen verdragen. Die zitten natuurlijk met hun eigen seksualiteit. Wereldwijd neemt de tolerantie dan weer toe, dat merk je aan de vele gay-events."

Onlangs betaalde Elton John bij Christie's in Londen 25.000 euro voor een van uw werken.

"Inderdaad. Wauw. Ik weet nog dat ik helemaal in het begin mensen heb moeten smeken om een foto van mij te kopen. Het allereerste werk waar ik geld voor kreeg, was de befaamde naakte jongen met bruisende champagnefles. Die heb ik toen kunnen verkopen voor 250 gulden. En nu koopt de Sir Elton John Photography Collection mijn Ice Cream Parlour voor 25.000 euro. Hij heeft een hele belangrijke fotocollectie en ik ben erg trots dat ik daartoe mag behoren."

Kan u het over uw hart krijgen om zelf een favoriete foto te kiezen?

"Moeilijk. Als ik écht moet kiezen, dan ga ik voor Grief. Die serie zit in mijn hart. Maar ik vind dat zo gemeen tegenover de andere werken. Ik heb het idee dat ze meeluisteren... Dan draaien ze zich teleurgesteld om, en tijdens een tentoonstelling vallen ze op de grond. (lacht)"

"Er zijn nog foto's die me nauw aan het hart liggen, maar dan voor andere redenen. Lady Di bijvoorbeeld (Olaf kraste een Mercedesster in de bovenarm van een lookalike, Vhe). Die foto heeft me beroemd gemaakt. Je moet weten dat het in het begin helemaal niet de bedoeling was dat het model op Lady Di zou lijken. Dat is net het punt van de serie Royal Blood. Julius Caesar wordt gespeeld door een jongetje. Sissi is in het wit, terwijl zij altijd in het zwart was. Het ging om jonge mensen die de sensatiedrang van de maatschappij moesten verbeelden. Ze moesten in een personage kruipen, zonder dat ze er fysiek op leken. Het model voor Lady Di had prachtige lange, blonde haren. Maar de visagiste had een nylon pruikje mee, en ze wilde dat per se een keer proberen op het model. Toen keek ze omhoog en daar stond plots prinses Diana. Nou, dat kon ik niet laten schieten! Ik moest maar 'Lady Di' onder die foto zetten en het circus was vertrokken. Er was wel wat controverse, maar ach, in wezen zijn het nooit meer dan drie briefschrijvers."

Een zeurmannetje

Lady Di zal te zien zijn in het FotoMuseum in Antwerpen. De retrospectieve toont voornamelijk eerder werk van u. Een bewuste keuze?

"Ja, dat klopt. Ik vind het FotoMuseum perfect passen bij mijn ouder werk. De ruimte heeft iets barokachtigs. De lege en serene beelden van de laatste jaren zouden er maar verloren lopen. Enkele jaren geleden zag ik er een gewéldige tentoonstelling van William Klein: kleurrijk en wervelend. 'Wauw! Dat wil ik ook', dacht ik. We hebben nu een muur in het FotoMuseum gecreëerd met eerder werk van mij dat erg aan oude schilderijen refereert. Mijn eerder werk mag je gerust barok noemen, nee, exuberant eigenlijk. Want bij het woord barok krijg je het idee dat er overal tierlantijntjes aan hangen, terwijl het een soort innerlijke storm is. Soms herken ik mezelf als ik erlangs loop. 'Oh ja, zo was ik toen', denk ik dan, alsof ik door mijn dagboek blader."

Uw werk is heel divers. Heeft u zoveel verschillende persoonlijkheden?

"Ik ben nooit bewust op zoek gegaan naar die diversiteit, maar als je het resultaat bekijkt, valt het wel op. Ik zoek altijd naar technische vernieuwing, dat wel. Je kan aan mijn werk zien dat ik me heel snel verveel. Maar er zitten toch enkele centrale thema's in, zoals agressie en boos zijn op de wereld. Zeker in mijn eerdere foto's. In Paradise the club en Separation zit veel machismo, een enorme kwaadheid. Het lijkt wel of ik toen aan de binnenkant van mijn hersenen heb geschraapt. Daarna waren de meeste van mijn issues wel opgelost. (grinnikt) Als je achttien bent, denk je vrienden voor het leven gevonden te hebben, maar later draaien de dingen anders uit. Mensen hebben een scherp karakter, vrienden blijken backstabbers, je komt oneerlijkheid tegen, je neemt afscheid. Die boosheid is met het ouder worden wel geluwd. Pas op, ik kan me nog flink opwinden. Maar ik ken mezelf beter tegenwoordig. Ik heb twee mannetjes in mijn hoofd: een ontevreden zeurmannetje en een blij ventje. Ik ben gelukkig met hoe mijn leven en carrière gelopen is, maar er zit ook vaak een mannetje te mopperen. Die vindt altijd wel iets om over te klagen. Maar ik zou hem niet kunnen missen, want hij is mijn brandstof. Als ik me nergens over opwind, zit ik alleen maar op de bank televisie te kijken."

Mussenbal

U heeft te horen gekregen dat u longemfyseem hebt. Hoe gaat u daarmee om?

"Ik heb last van mijn ademhaling. Ik kan niet meer sjouwen, toch wel een handicap als fotograaf. Ik kan ook niet meer zo makkelijk fietsen als vroeger. Ik ben m'n hele leven een fietser geweest, dus dat vind ik best jammer. Mijn levensverwachting is naar beneden bijgesteld. Journalisten hebben de ziekte gelinkt aan Rain, Hope & Grief, maar die link klopt niet helemaal. Het heeft misschien wat getriggerd, dat wel. Erwin Olaf zei tegen Erwin Springveld: 'Het is goed geweest. Hou maar op met die bewijsdrang.' Ik heb te horen gekregen dat ik ervan moet uitgaan dat het leven eindig is. De meeste mensen denken daar nooit over na. Als je zoiets te horen krijgt, besef je dat je meer moet genieten van het leven. Noem het een geluk bij een ongeluk, hoewel het natuurlijk ook veel verdriet oplevert. Longemfyseem is erfelijk, maar als je rookt, wordt het vroeger ontdekt. Ik ben er onmiddellijk mee gestopt. Geloof me, dat is niet moeilijk als je weet dat je anders binnen vijf jaar in een rolstoel belandt. Als je zo ijdel bent als ik, dan is stoppen met roken op zo'n moment een makkie. Dat ik in één dag ben gestopt met sigaretten en hasj vind ik nog altijd de belangrijkste prestatie in mijn leven."

U zei in eerdere interviews dat u tussen uw 30ste en 40ste last had van haantjesgedrag. In juli wordt u 50. Is de bewijsdrang nog even sterk aanwezig, of heeft de ziekte u gelouterd?

"Rond je 40ste moet je gearriveerd zijn. Tegen die tijd moet je het gedaan hebben. Tussen mijn 30ste en 40ste wilde ik - moest ik - tonen wat ik kon. Tussen 40 en 50 vond ik een leuke periode. Ik kon genieten van wat ik had bereikt, want ik was gearriveerd, ik was geslaagd in het leven. En nu dus 50. Ik moet toegeven dat ik de week tussen oud en nieuw behoorlijk depressief ben geweest. Elke keer als ik in de spiegel keek, bekroop me een angstig gevoel. Je telt niet meer mee in het straatbeeld. Er zijn mensen die het overnemen. Je wordt een face in the crowd. Iemand extreem mooi is altijd tussen de 18 en de 35. Jammer genoeg ben je net op die leeftijd onzeker over jezelf. Met de jaren word je zekerder en je voelt je lekkerder in je vel, maar uiterlijk ben je wel over the top."

Heeft u grote verjaardagsplannen?

"Eerst wilde ik iets doen in de Amsterdamse club Paradiso. Maar ik heb net besloten dat ik het kleiner wil houden, met een man of vijfhonderd of zo. Niet in Paradiso, dat zou megalomaan zijn. Het klinkt stom... ik vind elke roem ontzettend leuk, maar ik ben het een beetje zat om mezelf de hele tijd op een voetstuk te zien. Ik vind het leven prettig zoals het nu is, maar ik vind het ook prettig als het wat kabbelt. Dus ga ik het iets bescheidener houden. Er zijn maar weinig mussen meer in Amsterdam, wist je dat? Ik ga een benefiet houden voor die arme vogels. Je moet daar niet om lachen, ik maak me echt zorgen om de gang van de mus. (lacht uitbundig) Ik ga een mussenbal houden voor mijn 50ste verjaardag." n

INFO

EyeCandy 1984-2009, vanaf vandaag tot 07/06, FotoMuseum Antwerpen, Waalse Kaai 47, 2000 Antwerpen, 03/242.93.00, www.fotomuseum.be. Erwin Olaf signeert vandaag tussen 14 en 16 uur.

© Royal Blood - Sissi, Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

© Lavazza Calendar 2005, Erwin Olaf

© Mind of their Own - Kim, Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

© Squares - Joy, Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

© Mature - Christy T., Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

© Rain - The Ice Cream Parlour, Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

© Erwin Olaf, Flatland Gallery, Utrecht

Breekbaar In 'Mind of their own' (1995) portretteerde Olaf enkele jonge verstandelijk gehandicapten, zoals deze vierjarige Kim.

Beroemd Het werk waarmee Olaf voor het eerst in opspraak kwam: de naakte man met bruisende champagnefles uit 1985.

Sissi

Met de serie Royal Blood (2000) wilde Olaf onze drang naar sensatie ironiseren. Hier wordt een markante Sissi nagebootst, maar het meest bekende werk uit de reeks is Lady Di. Olaf kraste een Mercedesster op haar bovenarm.

Pin-up

Voor Mature (1999), een serie over bejaarde pin-ups, ging Olaf voor het eerst met de computer aan de slag. 'Als je ouder wordt, heb je niet meer zo'n mooie taille, dus heb ik de tailles wat ingetrokken', verklaart hij.

Ice Cream Parlour Elton John kocht deze foto voor 25.000 euro. Het beeld komt uit de recente serie Rain waar seksualiteit en decadentie plaats maken voor een ingetogen roerloosheid.

Kopje koffie Onder meer Moooi, Rodenbach, Diesel en Microsoft behoren tot Olafs commerciële opdrachtgevers. Deze beelden maakte hij in 2005 voor het Italiaanse koffiemerk Lavazza.

Keeper

Vorig jaar portretteerde Erwin Olaf het Nederlandse voetbalelftal, onder wie Edwin van der Sar. De foto's verschenen in een EK-special van het Algemeen Dagblad.

Vrouwelijk naakt, daar zijn al triljoenen beelden, schilderijen en foto's van gemaakt. Maar mannelijk naakt? Hola! Dat kan niet. Tegen oorlog krijg je niemand meer in beweging, maar o wee als er naakt te zien is

De homo's in Nederland willen steeds meer gewoon homo kunnen zijn, ook op straat. Maar er zijn heel wat Marokkaanse jongeren bijvoorbeeld die het niet kunnen verdragen

Toen bij mij longem-fyseem werd vastgesteld, ben ik onmiddellijk gestopt met roken. Als je weet dat je anders binnen vijf jaar in een rolstoel belandt, dan is stoppen op zo'n moment een makkie. Zeker als je zo ijdel bent als ik

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234