Dinsdag 19/01/2021

Ernest Mandel en de trotskistische revolutie vanuit België

De man speelde zijn rol

Het is vreemd om te lezen dat The Economist in 1962 lovend was over de boeken van Ernest Mandel. Mandel was namelijk een marxistisch economist, een centraal figuur in de trotskistische Vierde Internationale. Zijn biografie leest niet alleen als een schets van een leven, maar ook als het relaas van een tijd die voorbij is en van ideeën die niet meer gehoord worden.

Door Walter Pauli

Toen Ernest Mandel geboren werd, heette hij 'Ezra'. Zijn wieg stond in een Joods gezin waarvan de ouders nog maar een paar jaar vanuit Krakau naar Antwerpen waren verhuisd. Maar ze spraken thuis geen Jiddisch en ze gaven hun kinderen geen Joodse maar een vrijzinnige opvoeding.

Maar ze waren getekend door hun gruwelijke tijd. In de begindagen van de Eerste Wereldoorlog was vader Henri Mandel gevlucht naar het neutrale Nederland. Mandel sr. trad er toe tot de redactie van het communistische blad Der Kampf, waar ook ene Wilhelm Pieck voor schreef. Die werkte als kleermaker in Amsterdam, maar zou in de jaren dertig Ernest Thälmann opvolgen als leider van de Duitse Kommunistische Partij en werd na de oorlog de eerste president van de DDR.

Met hem trok Henri Mandel na de oorlog naar Berlijn, waar hij het communistische persagentschap Rosta hielp op te richten, de voorganger van Tass. Na de moord op Karl Liebnecht en Rosa Luxemburg ontvluchtte hij evenwel halsoverkop de Duitse hoofdstad en ging terug naar Antwerpen. Daar verdiende hij fortuin met de handel in diamant. In 1921 huwde hij met Rosa Mateles, in 1923 werd hun eerste zoon geboren: Ernest 'Ezra' Mandel.

De latere trotskist komt uit een ongewoon gezin. Vandaag lijkt het een contradictio in terminis: trotskistische burgerij. Toen was dat zo. Communist Henri Mandel leidde hij als diamanthandelaar een bemiddeld leven. Later ging het minder, werd hij uitbater van een limonadefabriek, en tenslotte verzekeringsagent.

En ook al waren de Mandels amper Joods, in de jaren dertig en veertig werden ze dat weer helemaal. Eerst was het een komen en gaan van Joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oost-Europa. Tot op hoge leeftijd was vader Mandel er trots op dat hij thuis de kopstukken van de Joodse arbeidersbeweging ontving, zoals David Ben-Goerion en Itzhak Ben-Zvi, de latere Israëlische president. En vanaf mei 1940 bepaalde die Joodse afkomst alles. De Mandels droegen de Jodenster, maar ontsnapten aan de deportaties door onder te duiken, een adres dat hen ter beschikking werd gesteld door de trotskistische Parti Socialiste Révolutionaire. Ernest Mandel werd toch gearresteerd en belandde uiteindelijk in Duitsland. Hij werkte er onder meer voor IG-Farben, tot de Amerikanen hem in 1945 bevrijdden.

Het trotskisme zat na de moord op Trotski in 1940 in een moeilijke fase. Hoewel vanaf 1945 ook in België de communistische partij hoogdagen kende bleven de trotskisten ver achter, met een aanhang van een man of tachtig.

Beroepshalve is hij journalist, onder meer bij de Waalse socialistische kranten Le Peuple en La Wallonie, waar hij bevriend raakt met de radicale vakbondsman André Renard. Mandel richtte binnen de socialistische partij een eigen radicaal-linkse 'tendens' op, die genoemd werd naar de tijdschriften van die groep, La Gauche en Links. De toen al legendarische Camille Huysmans trad toe tot zijn beschermcomité. Na de Eenheidsstaking van 1960-61 was de radicaal-linkse invloed de PSB/SPB te groot geworden voor de partijleiding. Tijdens het beruchte 'Congres der Onverenigbaarheden' in 1964 werden de leden van de Mouvement Populaire Wallon (de groep van Renard), 'La Gauche' en 'Links' voor de keuze gesteld. Tegen een brede coalitie van mannen als Collard, Spaak, Spinoy, Van Eynde en Major kon Mandel niet op, ook al deed hij zijn best.

Toen was de horizon van Mandel al wijder dan de Belgische partijpolitiek. In 1962 pubiceerde hij een van zijn belangrijkste werken, Traité d'économie marxiste. The Economist is vol lof over deze 'Marxist Heretic'. Zijn boek heet "een ambitieuze en grotendeels geslaagde poging om Marx' leer te actualiseren." The New York Review of Books gewaagt van "an event of great importance". Als intellectueel was zijn naam gemaakt en Mandel vocht met mannen als Jean-Paul Sartre en Louis Althusser ideologische robbertjes op niveau uit.

In 1971 verscheen zijn belangrijkste werk, Das Spätkapitalismus. In die tijd stond hij op het punt te doctoreren in Berlijn en er hoogleraar te worden, toen hij in West-Duitsland persona non grata werd verklaard. Minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dieter Genscher lichtte dat verbod toe: "Professor Mandel draagt de leer van de permanente revolutie niet alleen wetenschappelijk uit, maar zet er zich ook actief voor in." Steun van Sicco Mansholt en Noam Chomsky mocht niet baten. Het was de late jaren zestig, begin jaren zeventig, een tijd van scherpe ideologische polarisatie. Mandels vriend, de Duitse studentenleider Rudi Dutschke, overleefde nipt een moordaanslag: "Du dreckiges Kommunisten-schwein", riep de schutter.

Ook Mandel kreeg het enige inreisverbod na het andere. Hij was niet welkom in Frankrijk, Zwitserland, Australië en evenmin in de VS. Maar het waren ook jaren waarin radicaal-linkse partijen contacten hadden met en financiële steun verleenden (en soms ook wapens) aan bevrijdingsbewegingen: in Griekenland en Spanje, toen nog, voordien in Algerije, later in Cuba (Mandel raakte er bevriend met Che Guevara), in Argentinië...

Tegen het einde van zijn actieve leven braken voor Mandel geen gemakkelijke jaren aan. De Sovjetinval van Afghanistan, het Pol-Potregime, de desintegratie van het Oostblok, de nieuwe 'tekenen des tijds' wezen op het failliet van... van wat allemaal? Van een politiek systeem? Van een gedachtegoed? Van hen die die ideeën hadden uitgedragen en gepropageerd? "De realiteit maakte hem angstig en neerslachtig", schrijft Mandels biograaf. Ernest Mandel stierf op 20 juli 1995. Op 30 september van dat jaar werd zijn urne bijgezet op Père Lachaise.

Uit deze leesbare en hoogst interessante biografie blijkt dat de voorman van een in België onbetekenende stroming op wereldvlak zijn rol speelde en tijdens zijn leven haast algemeen erkend werd als belangrijk en/of gevaarlijk. Hoe slim deze intellectueel was, blijft een open vraag. Hoeveel stellingen uit zijn belangrijkste marxistische werken hebben de tand des tijds doorstaan? Wat met zijn politieke keuzes en oordelen? Zijn biograaf had wat meer aandacht mogen schenken aan de nalatenschap van Mandel. De man speelde zijn rol in zijn tijd, maar hebben de generaties van morgen nog een boodschap aan Mandel als ze zijn werk of zijn biografie lezen?

Jan Willem Stutje

Ernest Mandel

Rebel tussen droom en daad. 1923-1995

Houtekiet/Amsab, Antwerpen, 475 p., 32,50 euro

in zijn tijd, maar

hebben de toekomstige generaties nog een boodschap aan Mandels werk en biografie?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234