Woensdag 28/07/2021

Er zit leven in de muziekmachine

Duitse componist-theatermaker Heiner Goebbels opent vrijdag het Kunstenfestivaldesarts met 'Stifters Dinge'

Van 9 tot 31 mei vindt in tientallen theaters en kunsthuizen in Brussel het Kunstenfestivaldesarts plaats. Het festival, dat drie weken lang aandacht besteedt aan podiumkunsten en beeldende kunsten, trapt af met een nieuwe productie van Heiner Goebbels. Acteurs komen er in het stuk niet aan te pas.

Door Stephan Moens

Brussel l Het KunstenfestivaldesArts presenteerde reeds Eislermaterial en Eraritjaritjaka van de Duitse componist en theatermaker Heiner Goebbels. Het was een schoolvoorbeeld van goed muziektheater. Nu zet het festival de volgende productie van Goebbels op het programma: Stifters Dinge. Wij gingen in Londen kijken en praatten met de componist.

De drie voorstellingen hebben een confrontatie en een afrekening gemeen met grote figuren uit de Duitse cultuur: de communistische componist Hanns Eisler, de briljante cynicus Elias Canetti en nu de grenzeloze romanticus Adalbert Stifter. Het zijn ook oefeningen in de omgang met het toneel. In Eislermaterial was het podium nagenoeg leeg. In Eraritjaritjaka verliet de hoofdrolspeler het toneel om in de virtuele ruimte van video een nieuw leven te gaan leiden. Goebbels: "In die twee stukken ontdekte ik dat hoe minder ik aanbied, hoe meer de mensen moeten ontdekken en hoe aandachtiger ze zijn. Bij deze voorstelling zoekt iedereen zelf zijn focus. Velen ervaren dat als een plezier: 'Wat een geluk dat er niemand op het toneel staat die ons vertelt wat we moeten denken!'" In Stifters Dinge staat er enkel een enorme machine op het toneel, bestaande uit mechanische piano's, stenen, ijzeren platen en veel water.

Dat gegeven roept enerzijds vragen op naar de rol van de componist: is hij het wel nog die de muziek maakt? Heeft hij de 'vervuilende' inbreng van de uitvoerder willen omzeilen en daarom een machine gekozen als bemiddelaar? Anderzijds zijn er vragen naar de verhouding tussen natuur en cultuur: is de machine een weergave van de natuur? Of is ze er de gedomesticeerde versie van?

Op de eerste reeks vragen antwoordt Goebbels: "Alle muziek is gecomponeerd - behalve een streepje Bach - maar ik kon niet beginnen met de compositie voor ik het instrument had dat op het toneel staat. Je moet uitproberen: als een steen een andere steen raakt, welke klank krijg je dan? Daar kun je iets mee doen. Welk ritme ontstaat er als een metalen plaat beweegt? Dan kun je dat ritme gebruiken. Er zijn geen samples in dit stuk. Het is geen productie waarbij je aan het begin op een knop drukt en dan loopt alles af. Er zijn verschillende mensen aan het werk om alles aan te passen aan de snelheid van de natuur. Maar nogmaals: ik heb alles gecomponeerd in de ruimte in Lausanne waar de machine voor het eerst was opgesteld."

De tweede serie vragen is volgens Goebbels al honderdvijftig jaar geleden grotendeels beantwoord door Adalbert Stifter. "Ik ken de tekst van Stifter, die in de voorstelling wordt voorgelezen, al lang. Stifter zuigt onze aandacht naar het detail van zijn natuurbeschrijving. Daardoor krijg je een soort realtime-effect. Stifter maakt de dingen niet korter dan ze zijn. Hij neemt zes bladzijden om een onweer te beschrijven, dat is ongeveer zo lang als een onweer duurt. Als je enkel iets te weten wilt komen over de relaties tussen de personages en over het verhaal, is dat vervelend. Maar als je geïnteresseerd bent in de verhouding tussen klank en licht, dan is het ongemeen spannend, en een zeer rijke en moderne benadering." Het gaat volgens Goebbels ook over etnologie: "Er is een verhaal van Stifter waarin een 'bruin meisje' arriveert in een dorp. Stifter zegt niet waar ze vandaan komt. De mensen in het dorp proberen haar cultuur bij te brengen. Plots verdwijnt het meisje, en weer legt Stifter niet uit waar naartoe. Dat maakt het verhaal zo mooi: de vreemdeling blijft een vreemdeling. Dus: zelfs in de romantiek had je de combinatie van een ecologisch en een etnologisch standpunt."

Beide standpunten zijn in de voorstelling aanwezig. "Oorspronkelijk was het niet mijn bedoeling om de natuur binnen te brengen. Maar het drong zichzelf op. Een van de eerste ideeën was om de muziek te spelen op vijf piano's. Het volgende was: water. En met het water kwamen er allerlei processen, die te maken hadden met mist, ijs, regen... Zo sloop het natuurthema binnen."

De etnologie is er vooral in de opgenomen stemmen: "Die zijn zeer divers: een tekst van Stifter, een interview met Claude Lévi-Strauss, een tekst van William Burroughs, maar ook etnische stemmen: opnamen van Papoea's uit 1904, van Grieken uit 1931..."

Het geheel is een indrukwekkende, maar ook tot nadenken aanzettende avond, waarbij de technische complexiteit en perfectie verbaast, meer dan de subjectieve artistieke expressie. Dat was ook niet de bedoeling, zegt Goebbels: "Als je componeert, bestaat het gevaar dat het resultaat enkel is wat je al in je hoofd had. Dat is de klassieke manier van componeren: jezelf uitdrukken. Maar zelfexpressie interesseert mij niet."

Voorstellingen op het Kunstenfestivaldesarts in het Théâtre National in Brussel van 9 tot 13 mei. Info: www.kfda.be

In de cultuurbijlage Encore van woensdag 7 mei besteedt De Morgen uitgebreid aandacht aan het festival.

Je moet uitproberen: als een steen een andere steen raakt, welke klank krijg je dan?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234