Woensdag 25/11/2020

Perfectionisme

Er zijn hoe langer hoe meer perfectionisten, en dat is een probleem

Studenten leggen zichzelf vaak erg veel druk op.Beeld BELGA

De ene perfectionist is de andere niet. Wanneer de passie voor excellentie omslaat in een angst om te falen, lonkt een hele waslijst aan stoornissen zoals depressie of anorexia. Vooral bij jongeren lijkt ongezond perfectionisme aan een gevaarlijke opmars bezig.

'Ik ben té perfectionistisch.' Wie dat belegen zinnetje als een zwak punt aanhaalt op een sollicitatiegesprek, wordt gegarandeerd scheef bekeken. Een beetje alsof je een positieve karaktertrek als een kwetsbaarheid maskeert. Toch koppelt de wetenschap perfectionisme steeds prominenter aan een resem negatieve gevolgen: stress, depressie, eetstoornissen en ook zelfmoordgedachten.

"Op zich is het perfectionistische streven geen probleem, maar dat kan veranderen wanneer de lat te hoog ligt of opgelegd aanvoelt", merkt
 Patrick Luyten, hoogleraar psychologie aan de KU Leuven, een belangrijk onderscheid op. Er is prestatiegericht perfectionisme, de gezonde vorm die vooral uit passie en plezier stamt, en zelfkritisch perfectionisme, waarbij druk en faalangst grote drijfveren zijn. "De lijn is soms erg dun."

Bij jongeren helt de balans de laatste jaren steeds vaker over naar de verkeerde kant. Recent Brits generatieonderzoek vergeleek de data van 164 studies uit de periode 1989-2016, waarbij 41.000 Britse, Canadese en Amerikaanse studenten met een gemiddelde leeftijd van twintig in de analyse belandden. De conclusie: de sociale druk die zij ervaren om perfect te zijn, is in die periode met liefst 30 procent toegenomen.

Depressie tot zelfmutilatie

In een tijdperk waarin jongeren zich op sociale media constant kunnen vergelijken met de meest rooskleurige momentopnames van anderen, is die conclusie niet onverwacht. "Jongeren duwen elkaar een beetje in dat perfectionisme, omdat ze op alle domeinen moeten uitblinken: slim zijn, er goed uitzien, sportief zijn, een goed lief hebben en een grote sociale kring bezitten", zegt Isabelle Vloeberghs, studentenbegeleider aan de UAntwerpen.

Marcel Hendrickx, auteur van het boek Zeg me dat ik oké ben, merkt dat de druk op jongeren ook in ons land sterk toeneemt. "Al vanaf de kleuterklas komen kinderen daarmee in aanraking. Horen dat je niet aan de torenhoge verwachtingen voldoet, kan tot een sterke bevestigingsdrang leiden. Daar hangen vaak angst- of schuldgevoelens aan vast."

Zelfs in de kleuterklas merkt Hendrickx soms ongezonde perfectiedrang.Beeld David Legreve

Perfectionisme uit zich dan als kwetsbaarheidsfactor voor een waslijst aan stoornissen. "Ruwweg zie je eerst depressieve gevoelens, maar het uit zich ook heel fysiek", ziet Luyten, die het vergelijkt met een veer die dreigt te breken. Overdreven piekeren leidt tot slapeloosheid, schoonheidsidealen leiden tot eetstoornissen zoals anorexia. "En ook zeer ernstig ontsnappingsgedrag zoals zelfmutilatie komt voor", zegt Hendrickx.

Hoewel het natuurlijk evengoed bij volwassenen voorkomt, denk maar aan topsporters of de burn-outproblematiek, is het ongezonde perfectiestreven bij jongeren extra wrang. Net in een ontwikkelingsperiode waar fouten maken – en daaruit leren – cruciaal is, zitten velen met een gevoel opgezadeld dat falen niet mag. Daarmee zetten ze dus onbedoeld hun eigen ontwikkeling een hak.

Aan de UAntwerpen hebben Vloeberghs en haar collega Sara Backx zelfs een hulpboek voor perfectionisten uitgewerkt:
Prettig perfect? "De laatste jaren hebben steeds meer studenten zich aangemeld met stress, faalangst en extreem uitstelgedrag. Vaak voelen wij aan dat zij tegengehouden worden door de negatieve gevoelens bij perfectionisme."

Kwetsbaarheid minimaliseren

Dat is meteen ook het drama van perfectionisme, sowieso al geen afgelijnde term. Het is eerder een aanvoelen van buitenaf, dan een aangeven vanuit de persoon zelf. "Een zwakte vertonen past niet in het perfecte plaatje. Perfectionisten zoeken dus geen hulp en aanvaarden het heel moeilijk", zegt Luyten, die vaak de complete ontkenning als signaal ziet. "Alles wat met kwetsbaarheid te maken heeft, wordt geminimaliseerd, terwijl er duidelijk een probleem is."

Studenten die ermee geconfronteerd worden, verzetten zich vaak tegen het verlagen van de lat. "Dat willen ze niet, dus proberen we hen uit het isolement te trekken waarin ze zijn beland", zegt Vloeberghs. "Sommige studenten zijn zo gefixeerd op dat ene vak dat al de rest onbelangrijk lijkt. Maar hobby's geven net ademruimte, en sociale contacten hoeven geen concurrenten of criticasters te zijn."

Luyten ziet twee belangrijke stappen die grotendeels overeenstemmen met de coachingmethode die Hendrickx in zijn boek beschrijft: "Een band met de hulpverlener is cruciaal, daarna is het zoeken naar een inzicht: van waar komt die perfectiedrang", zegt Luyten. "Het is vooral zaak om de scherpe kantjes ervan te schaven, de lat kan in feite even hoog blijven liggen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234