Zaterdag 15/05/2021

De 10 waarheden

"Er schuilt veel waarheid in stilte. We moeten karig zijn met woorden"

Paul Peyskens Beeld Karel Duerinckx
Paul PeyskensBeeld Karel Duerinckx

Canvas-baas Paul Peyskens (60) heeft een haat-liefderelatie met woorden. 'Ze zijn vaak nergens voor nodig', laat hij zich in de loop van ons gesprek ontvallen. Gelukkig besloot hij zijn tien waarheden niet te paintbrushen of - erger nog - te mimen.

Het leven zit vol contrasten. Net wanneer Paul Peyskens en ik klaar zijn om ons met gerimpelde voorhoofden over zijn tien waarheden te buigen, klinkt door de boxen van brasserie Au Relais het niet te negeren Les Lacs du Connemara. Qua soundtrack voor een gesprek met de baas van Canvas kan het nauwelijks mallotiger. God is definitely not a dj, of het moet er een zijn die ervan houdt om nu en dan gniffelend een plaisanterietje uit zijn playlist te schudden.

Tijdens de inleidende smalltalk die we onszelf nog snel gunnen, hebben we het onvermijdelijk over Canvas, en over wat dat doet met een mens, nethoofd zijn van een zender waar meerwaardezoekend Vlaanderen al maanden een vergrootglas op richt. "Ik ben vooral moe", zegt Peyskens. "Ik bemoei me dan ook met nagenoeg alle facetten van de zender. Maar schrijf je erbij dat ik dat op uiterst diplomatieke wijze doe?" (lacht)

Hij waakt over de kwaliteit van zijn zender zoals een chef-kok over de deugdelijkheid van zijn gerechten, zegt hij. Lees: behoorlijk maniakaal. De perfectionist in hem werd opnieuw wakker toen hij vijf jaar geleden voor Canvas de reeks Vormgevers maakte.

"In een van de afleveringen portretteerde ik Lowie Vermeersch, die als hoofddesigner bij Pininfarina een conceptcar voor Alfa Romeo bouwde. 's Avonds, nadat al zijn ontwerpers naar huis waren gegaan, ging Vermeersch in de werkplaats met gesloten ogen voelen of de aerodynamica van de auto wel goed zat. Prachtig om te zien.

"Wel, vanuit dezelfde attitude werk ik samen met mijn team aan het nieuwe Canvas. We zijn zeer toegewijd, letten op elk detail, discussiëren veel en sturen continu bij."

Wanneer ik hem vraag wat hem als nethoofd het meeste voldoening schenkt, zegt hij: "Dat ze me nog altijd niet hebben gevraagd om ermee op te houden. (lacht) Toen ik nethoofd werd, gingen er hier en daar wel wat wenkbrauwen omhoog, denk ik. Een 60-jarige die Canvas ging verjongen: dat had niemand zien aankomen. Ik weet niet of de argwaan ondertussen is verdwenen, maar ik voel in ieder geval enorm veel begeestering. De mensen waarderen het dat ik de motorkap heb opengetrokken en het defect heb benoemd dat de auto deed sputteren. Dat ik niet gezegd heb: 'Kom, we zetten de autoradio gewoon wat harder, dan heeft niemand er nog last van.' De toekomst zal uitwijzen of ik de juiste keuzes heb gemaakt. Maar Canvas heeft wel weer een verhaal."

Tien waarheden had ik Paul Peyskens gevraagd. Het werden negen subjectieve overtuigingen en één objectieve waarheid. U ontdekt vanzelf het verschil.

Soms Moet Je Uit Liefde Dingen Doen Die Je Eigenlijk Niet Wilt Doen. Interviews Geven, Bijvoorbeeld

Wát, beste Paul, is er zo erg aan interviews geven? "Hetzelfde als wat er zo erg is aan interviews lezen. In het beste geval is het een leuke vorm van tijdverlies. Als ik interviews lees, denk ik vaak: 'Had jij niet beter gezwégen? Heb je dit al wel aan je partner verteld?' Mensen zijn in interviews soms zo openhartig dat ik er ongemakkelijk van word.

"Ik ben een observator. Ik praat niet graag over mezelf. Ik zit hier alleen maar om aandacht te vragen voor Canvas.

"Woorden zijn vaak zo ontoereikend. En al helemaal als ze door een interviewer geïnterpreteerd moeten worden voor ze het grote publiek bereiken. We moeten karig zijn met woorden, vind ik. Er schuilt veel wijsheid in stilte."

In een poging om al pratend toch een zinvol alternatief voor stilte te creëren, vraag ik hem of hij als Canvasbaas nog andere dingen tegen zijn zin moet doen. "Geduldig zijn", lacht hij. "Ik werk samen met sterke persoonlijkheden. En ik ben zelf ook heel koppig. Maar toch moeten we samen geweldige programma's maken. Dat vergt van mijn kant iets meer geduld en diplomatie dan ik van nature kan opbrengen. Ik heb geleerd om mezelf in te tomen.

"In het theater aanvaardt men dat je de artiest uithangt. Acteurs schreeuwen graag. Ze denken dan: 'Wow, zie ons hier intens leven en werken en denken en voelen!' Maar in een bedrijf als de VRT is dat minder vanzelfsprekend. (lacht)

"Mijn motto is: laten we het conflict als een vaas bloemen op tafel zetten. Niet om ermee te gooien, maar om duidelijk te maken: het is geen ramp als we het een keer niet met elkaar eens zijn. In meningsverschillen schuilt een grote kracht: ze brengen hartstocht naar boven. Als je erin slaagt die te kanaliseren, kan er iets moois ontstaan."

De Beste Manier Om Te Vertellen Wie Je Bent, Is Zijn Wat Je Wilt Vertellen

"Zoals wel meer mensen in Vlaanderen, had ik een tante nonneke. Ik heb weinig met het instituut dat ze vertegenwoordigde, maar ik heb de grootste bewondering voor de vanzelfsprekendheid waarmee ze haar werk deed.

"Wanneer ze in Afrikaanse dorpen gewonden ging verzorgen, was er niemand die voor haar stond te applaudisseren. Ze deed dat omdat ze vond dat ze het moest doen. Niet om aandacht te krijgen of moeder overste te worden. Daar heb ik veel respect voor. Haar daden hebben me meer over haar geloof geleerd dan wanneer ze me de hele Bijbel had voorgelezen. Ze was wat ze wou vertellen.

"Als ik deze waarheid - of liever: overtuiging - even naar de wereld van Canvas mag overhevelen: de mensen moeten mij afrekenen op de programma's die ze zien. En niet op wat ik hen erover vertel. De kijker die straks al zappend bij Canvas belandt, moet al na één seconde voelen: nu ben ik bij Canvas. Omdat hij iets ziet wat hij nergens anders ziet, omdat hij iets hoort wat hij nergens anders hoort. Ook wij moeten zijn wat we willen vertellen."

'Lees Maar, Er Staat Niet Wat Er Staat'

(Martinus Nijhoff, Nederlands dichter)

"Wat is de zin van een zin? Daar gaat die dichtregel van Nijhoff over. Als je vrouw vraagt: 'Lieverd, om hoe laat kom je thuis?', dan kan die zin al naargelang de staat van je huwelijk twee totaal verschillende gevoelens oproepen. Ofwel is je huwelijk er belabberd aan toe, wil je vrouw je controleren en zal haar vraag je ergeren. Ofwel is je huwelijk één en al harmonie, toont je vrouw zich gewoon bezorgd en zal haar vraag je vertederen. De betekenis van een zin wordt niet alleen bepaald door de woorden waaruit hij bestaat, maar ook door de omstandigheden waarin hij gezegd wordt.

"Iets gelijkaardigs geldt voor al die beelden en schilderijen die in onze musea staan. Overdag worden ze mooi uitgelicht en zijn alle ogen erop gericht. Maar 's nachts, wanneer de lichten uit en de deuren toe zijn, staan die beelden daar ook nog. Wat betekenen ze dán? Sommigen zullen in het duister wat minder indrukwekkend zijn, anderen misschien net aangrijpender. Alles is context. Je slaagt er als kunstenaar nooit in om je werk één ondubbelzinnige en onveranderbare betekenis mee te geven."

Aangezien vier van zijn tien waarheden door kunstwerken geïnspireerd zijn, informeer ik even of kunst in zijn leven een belangrijke bron van levenswijsheden is. "Toch niet", zegt hij. "Maar kunst kan me wel gelukkig maken. Begrijpen hoe een kunstwerk in mekaar zit: ik word daar zonder meer levenslustig van."

Elke discussie over de toegankelijkheid van kunst is naast de kwestie, vindt hij. "Kunst is per definitie toegankelijk. Vanaf het moment dat een kunstenaar beslist dat zijn kunstwerk gezien, gehoord, gelezen of beleefd mag worden, roept dat kunstwerk: 'Kijk naar mij! Ontdek mij!' Ook als het een heel vreemd en raadselachtig werk is. Het kan zijn dat je wat hulp nodig hebt om de code van een kunstwerk te kraken. Maar dat betekent nog niet dat het werk ontoegankelijk is."

Of hij ook goed is in het lezen van mensen, wil ik plots weten. In het begrijpen van wat ze niet zeggen, maar wel bedoelen. "Ik ben vooral goed in het lezen van stille mensen", antwoordt hij. "Ik heb vroeger nog les gegeven aan het conservatorium. De studenten die zelfverzekerd in het midden van het podium gingen staan, daar keek ik argwanend naar. Maar de meisjes en jongens die het podium betraden alsof het in brand stond - zo van: 'Is het wel veilig dat ik deze plaats betreed?' - die hadden mijn onverdeelde aandacht.

"Ik werk geregeld samen met mensen die door anderen nog niet opgemerkt waren. En daar heb ik al vaak de human-resourceslotto mee gewonnen."

Een Woord Is Een Woord

"Beloften zijn heilig. Je kunt een gegronde reden hebben om op een afspraak terug te komen, maar doe dat dan niet in het geniep. Doe het niet ongezegd. Ik kan er niet tegen dat mensen al een andere weg inslaan, terwijl ik nog in de veronderstelling leef dat we samen op stap zijn. Zeg dan gewoon: 'Paul, je moet een vervanger voor me zoeken, want ik ga niet meer mee.' Daar kan ik mee leven. Maar als een project dreigt te mislukken omdat iemand stiekem niet meer meedoet, word ik slechtgezind. Dan kan ik echt zonder boe of bah afscheid nemen van mensen."

Paul Peyskens Beeld Karel Duerinckx
Paul PeyskensBeeld Karel Duerinckx

'Er Is Tussen Hemel En Aarde Meer, Horatio, Dan Jouw Wetenschap Kan Dromen' (uit 'Hamlet' van William Shakespeare)

"Om meteen een mogelijk misverstand uit de weg te ruimen: dit Shakespeare-citaat is voor mij geen ode aan spiritualiteit. Ik pleit er ook niet voor om wat minder ons verstand te gebruiken en wat meer onze emoties te laten spreken. Integendeel: ik vind net dat we nog méér moeten nadenken. We moeten met ons verstand voorbij onze vertrouwde denkbeelden proberen te geraken. Wat je niet kent of niet begrijpt, mag je niet te snel catalogeren als flauwekul.

"Ik woon sinds twee jaar in een appartementsgebouw in Brussel. Een collega van mij noemt het plagend 'ne mottigen blok'. En inderdaad: dat gebouw is niet bezig met hoe het eruitziet. Maar waar het wél mee bezig is, is hoe het voor zijn bewoners een fantastische woonplaats kan zijn. En daar slaagt het wonderwel in.

"Mijn appartement op de tiende verdieping is een gigantische verrekijker: ik heb er een adembenemend zicht van 360 graden op Brussel. Terwijl ik er stilsta, zie ik overal rondom mij de wereld bewegen: ik zie vliegtuigen opstijgen, treinen rijden en trams voorbijglijden. Wat mijn collega 'ne mottigen blok' noemt, is in werkelijkheid dus 'ne zaligen blok'. Ik ervaar er een schoonheid die voor buitenstaanders niet waarneembaar is. Dat gebouw is veel meer dan wat ze zien."

Dat het leven niet altijd is wat het lijkt te zijn, vindt Paul Peyskens een hoopvolle gedachte. En daar heeft hij een bijzondere reden voor. "Ik heb een zeker talent voor neerslachtigheid", zegt hij. "Het kan me echt op een meedogenloze manier overvallen. Maar ik heb geleerd het te herkennen en het te benoemen. Shit, hier zit je weer, zeg ik dan. Wat een ellende. Maar ja, wat had je gewild? Dat je op dit moment kon dansen? Dat zal voor later zijn.

"Door mijn situatie in woorden te wikkelen en voorzichtig vooruit te blikken op mijn bevrijding uit het dal, besef ik: er is meer dan wat ik nu voel. Dit is niet definitief. Het is niet wat het lijkt te zijn. En dat helpt. Woorden zijn vaak ontoereikend, maar soms ook fantastisch."

Alles Wat Door Mensen In Elkaar Is Gestoken Of Gedacht, Is Door Mensen Uit Elkaar Te Halen Of Te Denken

"Canvas is niet de zender van hoogopgeleide stadsmensen. We zijn er net zo goed voor mensen die de wereld te complex vinden en zich daardoor buitenspel gezet voelen. Mensen die de maatschappelijke evoluties maar al te graag willen begrijpen, maar die vinden dat het hen altijd zo moeilijk wordt uitgelegd."

Weer belanden we bij het belang van woorden. "Zoals Paulo Freire schrijft in zijn Pedagogiek van de onderdrukten: er zijn in onze samenleving mensen die niet op het debat kunnen wegen omdat ze er de woorden niet voor hebben. Wel, die woorden wil Canvas hen aanreiken.

"Neem nu de situatie in Griekenland. Voor veel mensen een moeilijk te begrijpen en dus moeilijk te beoordelen kwestie. Maar alles wat in Griekenland gebeurt, is door mensen in elkaar gestoken en gedacht. En dus ook door mensen uit elkaar te halen en te denken. Een goede journalist kan de Griekse kwestie helemaal deconstrueren en op een eenvoudige manier uitleggen. Zodat iederéén er zijn gedacht over kan vormen. Als openbare omroep hebben wij de plicht om onze democratie die dienst te bewijzen.

"De werktitel van het vernieuwde Terzake is lang geweest: Als Ik U Goed Begrijp. We willen onze gasten namelijk begrijpen in plaats van hen in het nauw te drijven. Uiteindelijk hebben we als titel toch Terzake behouden. Maar het mag duidelijk zijn dat dat woord niet staat voor ik ga u zo veel mogelijk onderbreken', maar wel voor: 'ik ga zo scherp mogelijk naar u luisteren'."

Kunst Is Mystiek

We overleggen even over de betekenis van het woord mystiek: wat betekent het wanneer het gebruikt wordt in combinatie met het woord kunst? Na wat over en weer gebabbel komt Peyskens met een aanstekelijke omschrijving: "Kunst is mystiek wanneer een kunstwerk ervoor zorgt dat je verliefd wordt. Wanneer het je het gevoel geeft dat je één van de zonnen in het zonnestelsel bent. Wanneer het je dráágt. Wanneer het je doet denken dat jij de enige op de hele planeet bent die mag weten wat het betekent. (lacht) De Georgische kunstenares Thea Djordjadze kan me dat gevoel geven. Heerlijk is dat." Hij zwijgt even om zijn eigen geestdrift te laten verdampen en zegt dan: "Kunst is gewoon het meest enthousiaste zelfbedrog dat er bestaat."

Een Kind Weet Perfect Wat Het (Niet) Wil

"De gedachten van een kind moet je ernstig nemen. Als je zoon zegt: 'Ik wil later boswachter worden', denk dan niet: 'Hij zal nog wel van gedacht veranderen'. Nee, ga erop in. Je kunt met een kind práten, weet je wel. Je kunt het vragen: 'Waarom wil je graag boswachter worden?' 'Wat lijkt je daar leuk aan?' Dat soort gesprekken moeten we veel vaker voeren."

Hij heeft zelf geen kinderen. Toch kijkt hij graag naar de interactie tussen ouders en hun kroost. "Een kind heeft volgens mij veel minder uitleg nodig dan wij denken", zegt hij. "Bertrand Lafontaine, de eindredacteur van De Canvasconnectie, was deze zomer met zijn vrouw en vier kleine kinderen in het Dia:Beacon Museum in New York. Daar hangt werk van conceptuele kunstenaars zoals Donald Judd en Binky Palermo. Wel, de kinderen van Bertrand hebben daar echt hun ogen uitgekeken. De helderheid van Judd en Palermo betoverde hen: ze voelden intuïtief de betekenis van hun werken aan. Zonder één woord uitleg. Terwijl een volwassene pas na drie Canvasconnecties snapt dat Donald Judd niet zomaar kubussen maakt en Binky Palermo niet zomaar kleurvlakken schildert."

Kinderen bedelven onder woorden, het is een hobby waar wel meer goedbedoelende ouders zich in bekwamen, zeg ik. "Absoluut. En die woorden zijn vaak nergens voor nodig. Toen ik zeven was, nam mijn vader mij mee naar de stadsschouwburg in Leuven. We gingen er naar een toneelstuk kijken: Moord in de kathedraal. (lacht) Dat toneelstuk was wellicht niet echt top, want al na een kwartier kreeg ik honger en is mijn vader in de stad een sandwich voor mij gaan kopen. En toch bewaar ik aan die avond geweldige herinneringen. De schouwburg, de acteurs, het decor: het maakte een grote indruk op me. Mijn vader hoefde me echt niet uit te leggen waar dat toneelstuk over ging om me warm te maken voor de podiumkunsten. Hij wist dat de loutere blootstelling aan theater op dat moment in mijn leven volstond."

We Worden Allemaal Geboren En We Gaan Allemaal Weer Dood

"Hier heb je 'm dan: mijn enige echte waarheid. (lacht) Eigenlijk zouden kersverse ouders deze zin op het geboortekaartje van hun kind moeten zetten. Hoe vroeger je je van de onontkoombare waarheid over je leven bewust bent, hoe sneller je gemotiveerd zal zijn om van dat leven ook iets te maken."

'Ik Wil Niet Eindigen In Mezelf'

(Hans Lodeizen, Nederlands dichter)

"Eindigen in jezelf betekent: verdwijnen uit de wereld rondom jou. Niet langer sociaal relevant zijn. Alleen nog luisteren naar wat er zich in je eigen hoofd afspeelt.

"We hebben een collectieve verantwoordelijkheid om te voorkomen dat mensen in zichzelf verdrinken, vind ik. Door ervoor te zorgen dat iedereen een zinvolle job kan uitoefenen, bijvoorbeeld. Ik weet dat veel mensen van mijn leeftijd haast smeken om met vervroegd pensioen te kunnen gaan. Maar wat mij betreft komt er een wet die ons verplicht om te blijven werken tot we 80 zijn. Werken geeft ons op z'n minst de illusie dat we impact hebben op de wereld. Dat we bijdragen."

Mensen die in zichzelf eindigen: het roept beelden op van bejaarden die de mensheid vanachter hun vaste tafeltje in de tearoom op chagrijnig gemompel trakteren, zeg ik. "Dat bedoel ik er nochtans niet mee", stelt Peyskens. "Ik associeer bejaarden helemaal niet met brompotten. Oud worden kan net heel mooi zijn. Wat ik wel vind, is dat architecten dringend eens bejaardentehuizen moeten ontwerpen waar het fijn is om te leven. Wat belet een rusthuis om een interessant gebouw te zijn? Waar je op het einde van je leven beloond wordt in plaats van gestraft? Ik heb ooit tegen de Vlaamse bouwmeester gezegd dat rusthuizen zich verplicht op de 30ste verdieping zouden moeten bevinden. Zo kun je op een meer beschouwende manier blijven kijken naar de wereld waarin je zo lang hebt rondgelopen. En kun je vanop je terras elke dag met fijne mensen babbelen en op tijd en stond een barbecueke doen." (lacht)

Tijdens de naweeën van ons gesprek, verrast hij me met een persoonlijke bekentenis. "Ik lijd aan het Bert-Anciaux-syndroom: ik ween nogal rap. Vooral als ik moe ben. Soms moet je voor een publiek iets vertellen over een project waar je je hart aan verpand hebt en waar je dag en nacht aan gewerkt hebt. Dan kan het gebeuren dat je begint te wenen nog voor je iets gezegd hebt. Omdat je brein een paar stappen overslaat en je al meeneemt naar die emotionele onderlaag waarin je project geworteld is. Heel vervelend. Bert Anciaux heeft het ook. Ik begrijp 'm volkomen." (lacht)

Een week na onze ontmoeting stelt Peyskens tijdens een persconferentie de nieuwe programma's van Canvas voor. Tot mijn voldoening heeft hij zijn Bert Anciaux-syndroom thuisgelaten en is hij gewoon zijn bezielde zelf.

Volgende week: Catherine De Bolle, commissaris-generaal van de federale politie

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234