Dinsdag 27/10/2020

OpinieOlivia Laing

Er schuilt ook iets magisch in eenzaamheid

Edward Hoppers 'Nighthawks'.Beeld AP

Olivia Laing is een Britse schrijfster. Ze is de auteur van De eenzame stad. Over de kunst van het alleen-zijn. Een bundel met haar verzamelde essays, Funny Weather: Art in an Emergency, verschijnt in mei.

In de winter van 1942, kort na de aanval op Pearl Harbor, begon Edward Hopper aan een nieuw schilderij: een eetcafé in New York City van de buitenkant bekeken, met vier eenzame klanten opgesloten achter groen glas. Geen schilderij van Hopper vat eenzaamheid in de stad, het gevoel dat je geen contact kunt maken, ook al ben je omringd door miljoenen anderen, beter dan Nighthawks.

Het werk is in de loop der jaren zo emblematisch geworden voor die schrijnende toestand, dat er regelmatig de draak mee wordt gestoken. Het gebeurt dat de klanten feestmutsen dragen. Soms zweeft het restaurant door de ruimte. Deze week circuleerde een nieuwe versie op de sociale media. Alle kleur was verdwenen. De mensen waren weg. Het café was leeg.

We zijn allemaal eenzaam vandaag. We zijn afgezonderd van elkaar, zitten vast tussen de muren van onze huiselijke ruimte, de 21ste-eeuwse versie van de middeleeuwse kluizenaar. De bruisende stad is in lockdown, of op weg daar naartoe. Social distancing is van levensbelang, maar daarom niet makkelijk. Een onvermijdbare prijs die we betalen is een toename van onze eenzaamheid.

Eenzaamheid is niet hetzelfde als alleen zijn, en is ook niet het onvermijdelijke gevolg van alleen zijn. Zoals het schilderij van Hopper aantoont, kan het evengoed opduiken in situaties waarin je je dicht bij anderen bevindt. Je kunt eenzaam zijn in een mensenmassa, je kunt eenzaam zijn in een huwelijk – en je kunt anderzijds perfect tevreden en op je gemak zijn in een berghut. Iedereen heeft andere noden op het vlak van intimiteit, nabijheid, verbondenheid. Eenzaamheid treedt pas op als die specifieke, individuele nood niet beantwoord wordt.

Eenzaamheid is een taboe in onze sociale wereld, en een deel van de buitengewone pijn die het veroorzaakt heeft te maken met schaamte. Er heerst een hardnekkig gevoel dat het een straf is voor sociaal falen, voor het onvermogen om voldoende geliefd of populair te zijn. Dat klopt niet in normale omstandigheden, en het klopt zeker niet in quarantaine. Maar er zijn nog andere manieren waarop eenzaamheid pijn veroorzaakt. Het heeft reële, tastbare effecten op ons brein en ons lichaam, en het is belangrijk te begrijpen hoe dat proces werkt om onszelf te kunnen beschermen.

Hyperwaakzaamheid

De sociaal neuroloog John Cacioppo en zijn team aan de University of Chicago kwamen erachter dat het gevoel van eenzaamheid – de subjectieve ervaring, niet het loutere feit dat je alleen bent – aanleiding geeft tot hyperwaakzaamheid voor sociaal gevaar. Die toestand, die je onbewust bereikt, maakt een eenzame persoon veel alerter voor tekenen van afwijzing en verstoting dan voor tekenen van warmte en vriendelijkheid. Het is een vicieuze cirkel, waarbij foute interpretaties van sociale nuances mensen nog meer in zichzelf doen keren, waardoor de eenzaamheid geleidelijk aan meer ingeslepen wordt.

Omdat die hyperwaakzaamheid onzichtbaar is, moet ze bewust herkend en gecorrigeerd worden. In de huidige omstandigheden vinden de meeste sociale contacten via het internet of de telefoon plaats. Misschien wordt een tweet niet geliket, of wordt een berichtje wel gelezen maar niet beantwoord, waarbij het blauwe vinkje het gevoel versterkt dat je er niet toe doet. Beter dan overhaast alarmerende conclusies te trekken over de mate van populariteit, is het belangrijk te blijven beseffen dat dit een scheeftrekking is, en dat je sociale contacten blijft hebben en deelneemt aan het sociale leven.

Deze crisis is ten dele ook zo angstwekkend omdat ze niet alleen de vrees voor quarantaine aanwakkert, maar ook de vrees om tout court achtergelaten te worden, de ultieme nachtmerrie van het sociale wezen. Het is wat achter al die lege steden ligt in sciencefictionfilms: de doodsangst dat je de laatste overgeblevene bent, lege winkelrekken afschuimend, zoals de wanhopige Will Smith in I Am Legend, de voorraden die op raken, niemand om nog lief te hebben. Dat is een bijzonder isolerend gevoel om te ervaren, en toch is het iets wat verbindt met miljarden vreemden. Een van de moeilijkste dingen om te bevatten over eenzaamheid is dat het een gedeelde toestand is waarin zo veel mensen zich op gelijk welk moment bevinden. Hoe angstig je momenteel ook bent, je bent niet alleen. Iedereen is bang om achtergelaten te worden.

De behoefte aan verbondenheid is zo belangrijk voor de mens dat het gebrek eraan het lichaam in nood brengt. De cortisol en de adrenaline gaan de hoogte in, wat een gevoel teweegbrengt dat de meeste mensen ervaren als opperste angst. Er zijn remedies, gaande van eenvoudige ademhalingsoefeningen tot bewust aandacht hebben voor de kleine geneugten in de fysieke omgeving: een ontluikend blad, een wolk, de smaak van geroosterd brood. De natuur gaat zijn gang, en daar oog voor hebben helpt om de angst te bezweren – het besef dat wat er ook mag gebeuren, de lente in aantocht is.

Toch is eenzaamheid niet louter een negatieve toestand, die je moet elimineren of onderdrukken. Er schuilt ook iets magisch in, een intensivering van de perceptie die Virginia Woolf inspireerde tot deze dagboeknotitie uit 1929. “Als ik dat gevoel kon bijbrengen, ik zou het doen: het gevoel van het zingen van de echte wereld, terwijl je door eenzaamheid en stilte uit de bewoonde wereld verdreven wordt.” Woolf wist wat quarantaine betekende. Vastgekluisterd aan haar ziekbed voor lange periodes ontwaarde ze ook iets opwindends in de eenzaamheid, een toestand van gemis en verlangen die intens creatief kan zijn.

De meesten van ons komen voortdurend tijd tekort, en nu zijn we eraan overgeleverd. Dit is een kans voor een ander soort van verbondenheid. Tijdens een lange periode van eenzaamheid kwam ik tot de bevinding dat kunst een belangrijke bron van troost was, en dat reizen door de wereld van anderen via romans, schilderijen en films er op magische wijze toe leidde dat ik me verbonden, gezien, tegemoet getreden voelde.

Op mijn quarantainestapeltje ligt onder meer de mooie, griezelige film Safe van Todd Haynes, over een vrouw die getroffen wordt door een mysterieuze ziekte. Ik ga meer Dickens lezen. Ik kan niet naar de expo van David Hockney in de National Portrait Gallery in Londen, maar ik kan zijn tekeningen bewonderen in boeken en genot putten aan de tederheid waarmee hij kijkt naar zijn familie en vrienden.

Liefde breng je niet alleen met aanrakingen over. Het beweegt zich voort tussen vreemden. Het reist via woorden en objecten in boeken. Er zijn zo veel dingen die ons nu staande kunnen houden. En al gaat het misschien tegen de intuïtie in, eenzaamheid is er daar één van. De bizarre gave van de eenzaamheid is dat ze ons wijst op ons gemeenschappelijk mens zijn. Andere mensen zijn bang, wachten, luisteren naar het nieuws. Andere mensen overleven. De hele wereld zit in hetzelfde schuitje. Hoe bang we ook zijn, we zijn nog nooit minder eenzaam geweest.

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234