Zondag 22/05/2022

'Er is nood aan nieuw progressief denken'

Politiek links stuit op groeiende problemen. Anthony Giddens, de ideoloog achter Tony Blairs New Labour, vindt een tweede golf van nieuw progressief denken noodzakelijk. Anders slaat de Amerikaanse ruk naar rechts ook naar Europa over. 'Als we geen oplossing vinden, gaat populistisch rechts ermee aan de haal. Dat kan heel dreigend zijn. Mondialisering schept een defensieve reactie. Rechtse ideologieën spelen in op de onzekerheden, die worden versterkt door immigratie en criminaliteit. Dat is zeer gevaarlijk.'

Amsterdam

De Volkskrant

Hans Wansink

De eerste fase van de politieke vernieuwing van links was al moeilijk genoeg. Het was vooral een aanpassing aan nieuwe beperkingen. Dus maakt Anthony Giddens zich zorgen: "Links raakte zijn belangrijkste kapitaal kwijt, namelijk de overtuiging dat een geleide economie superieur is aan een markteconomie. Daarmee in het reine te komen, was al een hele grote opgave. Maar nu is een tweede golf van nieuw progressief denken nodig, want anders neemt rechts het politieke initiatief over." In de Verenigde Staten is dat al gebeurd. Daar slaagden de Democraten er niet in het Witte Huis te behouden.

Giddens: "Dat is heel schadelijk voor links, ook in Europa. Want het nieuwe denken kwam oorspronkelijk uit de VS. De verkiezing van Clinton in 1992 was een enorme opsteker voor de sociaal-democraten in Europa. Het gaf weer zelfvertrouwen, want niemand verwachtte in die tijd dat links ooit nog aan de macht zou komen. Nu gebeurt het omgekeerde: centrumlinks wordt in de verdediging gedrukt.

"Rechts was niet verdeeld, zoals indertijd met Bush Senior en Ross Perot. De Ralph Nader-factor was niet doorslaggevend. Want de stemmen die Nader trok, zouden niet naar de Democraten zijn gegaan. Dat wijst erop dat Gore niet het politieke midden heeft weten te veroveren. Daar zit de crux. Je kunt het centrum niet veroveren met klassieke sociaal-democratische formules. Dat is een van de grote dilemma's van de huidige politiek."

Op straat in Londen loop je hem zo voorbij. Tony Giddens (63) is klein van stuk en losjes gekleed. Met zijn versleten suède jack valt hij op zaterdagmiddag niet uit de toon op de tribune van de Tottenham Hotspurs. Sinds zijn vader, een klerk bij de Londense metro, hem als jongen van zeven meenam naar de Noord-Londense voetbalclub, heeft hij geen thuiswedstrijd gemist.

Giddens is op het toppunt van zijn roem. In dertig jaar, en nog meer boeken, werd hij de meest geciteerde socioloog van zijn generatie. Zijn boek Beyond Left and Right uit 1994 maakte hem tot de belangrijkste ideoloog van Tony Blair en New Labour. Giddens is directeur van de London School of Economic and Political Science, een klassieke topuniversiteit, die ook eens nog lekker ouderwets in een statig gebouw in het hart van de stad is gevestigd. Zijn pamfletten over de Derde Weg (tussen oud links en nieuw rechts) vinden gretig aftrek tot in Korea, Japan en Zuid-Amerika.

Samen met de Duitse socioloog Ulrich Beck, de uitvinder van de 'risicomaatschappij', maakte Giddens een einde aan de postmoderne malaise waarin het linkse denken over de maatschappelijke werkelijkheid na het einde van de Koude Oorlog was beland. Beck en Giddens typeren die maatschappelijke werkelijkheid als 'reflexieve modernisering'. Bevrijd van allerlei materiële, sociale, historische en mentale ballast en geholpen door nieuwe maatschappelijke inzichten, is de mens meer dan ooit in staat zich in grote onafhankelijkheid te bezinnen op de gevolgen van zijn handelen.

Tradities en conventies worden voortdurend ter discussie gesteld. Over vormen van samenleven die vroeger vanzelfsprekend waren, wordt nu permanent onderhandeld. Experimenteren is deel van het dagelijks leven geworden. Zelfs het eigen lichaam wordt gezien als maakbaar 'project'. Natuur, als zelfstandige factor die van buitenaf het menselijk leven beïnvloedt, bestaat niet meer. Natuur is een beleidsterrein geworden, met alle ecologische risico's van dien. Het vermijden van deze risico's maakt internationalisering en democratisering van het politieke proces noodzakelijk.

Hoe raakte u betrokken bij New Labour?

"Mijn leven lang was ik vooral academicus. Ik speelde geen rol in de Britse politiek. Maar na 1989 was ik benieuwd naar de gevolgen van de ondergang van het socialisme voor de linkse politiek. Ik had wel wat contacten in Labour. Ik vroeg een vriend wat ik moest doen. Die zei: meld je bij het Institute for Public Policy Research. Vanuit die denktank kwam ik in een groter netwerk van mensen in en rond Labour. Maar ik heb mijn sociologische belangstelling niet opgegeven. Als je wilt bepalen wat een haalbare, uitvoerbare, passende linkse politiek is, feasible left, moet je eerst een sociologische diagnose maken van de belangrijkste ontwikkelingen."

Wat bedoelt u met feasible left?

"Hoe kun je een effectieve centrumlinkse politiek produceren die overeenkomt met de noden van de tijd? Die zich aanpast aan de grote maatschappelijke veranderingen, namelijk de mondialisering, de nieuwe kenniseconomie en de individualisering van het persoonlijk leven. En die tegelijkertijd maakt dat je gekozen wordt en aan de macht blijft. Feasible left is meer dan een verlanglijst, het is een politiek die een alternatief biedt."

Heeft vier jaar Labour inderdaad verschil gemaakt?

"Dat zal de komende jaren moeten blijken, wanneer het ingezette beleid zijn vruchten moet afwerpen. De verschillen met de Conservatieven zijn er natuurlijk. Die liggen op het terrein van constitutionele hervorming, van het economisch beleid dat groei wil combineren met fiscale herverdeling, van het onderwijsbeleid. De Tory's moeten nu een aantal programmapunten van Labour accepteren, die ze vroeger afwezen. Zoals het minimumloon. Labour heeft nooit een tweede termijn weten te veroveren. En, eerlijk is eerlijk, haar eerste termijn is ook nooit effectief geweest. De klassieke geschiedenis van links in de hele wereld verloopt als volgt: je hebt een populair programma, je probeert dat zo snel mogelijk te verwezenlijken en je merkt vervolgens dat je geld tekort komt en in economische problemen terechtkomt. Labour was dit keer vastbesloten deze fouten te vermijden. Dat was volkomen juist."

Is Labour zenuwachtig over de naderende verkiezingen?

"Elke politieke partij is altijd nerveus over de komende verkiezingen. Dat helpt je energie te krijgen. Maar Labour zit in een zeer sterke positie. Niet alleen door een zwakke tegenpartij, maar vooral omdat Labour het politieke midden bezet weet te houden. Het is heel juist om de zorg van het volk over misdaad te delen. Je moet effectief beleid hebben dat overeenstemt met de behoeften van de mensen. Dat is een terrein waar Labour in het bewustzijn van de mensen altijd zwak was."

Hoe staat het met de verhouding tussen Labour en de zakenwereld?

"Ook dat is een bewuste verandering van oriëntatie. In onze hedendaagse maatschappij, waarin het gedachtegoed van Keynes niet meer werkt als politieke filosofie, zal elke centrumlinkse partij moeten erkennen dat alleen concurrerende ondernemingen economische voorspoed kunnen brengen. Dat je niet langer alleen de partij van de werknemers kunt zijn. In een mondialiserende wereldeconomie is een opstelling tegen de werkgevers geen optie. Het is van groot belang hoe die relatie eruitziet. Als je links bent, wil je geen beschaving die door de commerce wordt gedomineerd. Dus moet je een evenwicht zoeken in regulering die groei combineert met maatschappelijk verantwoord ondernemen. Je moet dus grenzen stellen, maar ik geloof niet dat er één centrumlinkse partij of regering is die precies weet waar die grens ligt."

Het Britse bedrijfsleven is voorstander van de euro. Dus ook van New Labour?

"Dat klopt niet. Er is een aanzienlijke minderheid die fel tegen is. In kleinere bedrijven is meer tegenstand. De Labour-regering probeert een positieve houding tegenover de euro te cultiveren en erkent de voordelen van toetreden. De regering volgt de juiste strategie. Het zou een grote vergissing zijn de komende verkiezingen over de euro uit te vechten. Labour heeft zich gebonden aan een referendum, wat een goed democratisch principe is. Je kunt niet meer handelen zoals in de eerste jaren van de Europese Gemeenschap, toen zonder de bevolking te raadplegen belangrijke beslissingen werden genomen. Het is geen gemakkelijke taak een klimaat te krijgen waarin zo'n referendum gewonnen kan worden. Als de euro sterker wordt, als er een signaal is dat de Europese Unie op de middellange termijn harder groeit dan de VS - wat voor het eerst mogelijk lijkt - zou dat de publieke opinie enorm helpen. Opiniepeilingen tonen aan dat de meerderheid van het volk geen voorstander is van de euro, maar tegelijkertijd geloven ze dat Engeland aan de euro zal gaan deelnemen. Dat duidt op een aanvaarden van economische realiteiten. Slechts 20 procent van de bevolking is fundamenteel tegen de euro, inclusief enkele machtige kranten."

Hoe staat het met groene politiek in Engeland?

"Groot-Brittannië heeft geen groene partij en ook geen hoogontwikkeld ecologisch bewustzijn. In Duitsland waren de sociaal-democraten gedwongen een antwoord te vinden op de Groenen. Het is heel belangrijk. Het gaat om beheersing van risico's die we in wezen nog niet kunnen inschatten. Kijk maar naar de gekkekoeienziekte BSE, die een wereldwijd probleem zal worden. Kijk naar genetisch gemanipuleerd voedsel en de verandering van het klimaat. Labour begint dat nu eindelijk te ontdekken."

De Derde Weg heeft in Europese landen als Nederland en België en Duitsland altijd bestaan. Tussen oud links en nieuw rechts zit namelijk de christen-democratie. Is Tony Blair eigenlijk geen christen-democraat?

"Voor mij is de Derde Weg een antwoord op de vraag: hoe kan de sociaal-democratie nog relevant zijn? Hoe kunnen sociaal-democraten nog verkiezingen winnen? Hoe kunnen ze nog iets toevoegen in een wereld die de laatste twintig jaar zo radicaal veranderd is? Dat gaat verder dan de persoonlijke progressief-christelijke levensovertuiging van Tony Blair. Christen-democraten hebben altijd een bijdrage geleverd aan de verzorgingsstaat, aan het ontstaan van een solidaire samenleving. Ze hebben in veel Europese landen samengewerkt met sociaal-democraten. Maar dat is niet wat ik bedoel met de Derde Weg. Want daar versta ik onder: hoe ga je om met de mondialisering, hoe breng je een ondernemende cultuur tot stand, investeringen, hoe maak je de omslag van een politieke cultuur waar de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal dominant was, naar een maatschappij waar minder dan 20 procent nog tot de arbeidersklasse behoort? Wat is je antwoord op de nieuwe technologie? Dus de Derde Weg is niet het vervolgen van een bestaand traject.

"Ik geloof bovendien dat niet alleen links zich aan het herstructureren is, maar ook rechts. De christen-democratie oude stijl is in veel landen in elkaar gezakt. Kijk naar Italië, Duitsland of Japan. Je ziet hier en daar een soort derde weg op rechts, het zorgzame conservatisme van Aznar in Spanje. Maar je hebt ook een nieuw rechts populisme à la Berlusconi in Italië en Haider in Oostenrijk. Dat zou wel eens grote aanhang kunnen krijgen."

Giddens is er zich terdege van bewust dat het tweede gedeelte van het nieuwe centrumlinkse project, namelijk de hervorming van de politieke instituties, nog niet uit de verf is gekomen. Een agenda formuleren vindt hij geen probleem. Hij somt op: "Verhoging van de kwaliteit van de publieke dienstverlening moet nu de eerste prioriteit hebben. Want de staat is vaak een bron van problemen in plaats van oplossingen. Constitutionele hervorming: grotere transparantie en meer democratie. Een herwaardering van het maatschappelijke middenveld, inclusief nieuwe sociale bewegingen en zelfhulpgroepen. Economische hervorming: veel investeren in menselijk kapitaal. Hervorming van de sociale zekerheid, die nu vaak de werkloosheid vergroot in plaats van verkleint. Incorporatie van ecologische kwesties. En ten slotte een nieuw internationalisme."

Hij verzucht: "Iedereen is het hier eigenlijk over eens, al verschilt per land de mogelijkheid. Maar niemand weer precies hoe je deze kwesties moet aanpakken."

Ondertussen neemt de ongelijkheid toe.

"Inderdaad, en dat kan niet de bedoeling van een rechtvaardige samenleving zijn. Maar als we geen oplossing vinden, gaat populistisch rechts ermee aan de haal. Dat kan heel dreigend zijn. Mondialisering schept een defensieve reactie. Heel begrijpelijk. En rechtse ideologieën spelen in op de onzekerheden, die worden versterkt door immigratie en criminaliteit. Dat is zeer gevaarlijk."

Anthony Giddens neemt vandaag met Ad Melkert, fractievoorzitter van de Nederlandse PvdA, deel aan het eerste Maarten van Traa Debat, onder leiding van Jan Tromp, adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant. Het debat vindt plaats in Felix Meritis, Keizersgracht 324 in Amsterdam. Inlichtingen:

tel. 0031/20/626.23.21

Interview

'Je kunt het centrum niet veroveren met klassieke sociaal-democratische formules'

'Verhoging van de kwaliteit van de publieke dienstverlening moet nu prioriteit hebben'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234