Zaterdag 17/04/2021

InterviewRaphaël Enthoven

‘Er bestaat nu een racistisch antiracisme’: Frans filosoof Raphaël Enthoven stoort zich aan Amerikaanse media

null Beeld BELGAIMAGE
Beeld BELGAIMAGE

Amerikaanse media verwijten Frankrijk sinds de jongste aanslagen dat het moslims discrimineert. President Emmanuel Macron en bij uitbreiding heel wat Fransen steigeren. Het typeert een nieuw soort journalistiek, zegt de Franse filosoof Raphaël Enthoven. ‘De journalist wil ons niet informeren, maar van iets overtuigen.’

Het was groot nieuws vorige maand: Emmanuel Macron belde The New York Times met een klacht. Volgens sommige bronnen was het eigenlijk andersom, maar de Franse president was in ieder geval erg boos. En wel over de suggestie dat zijn land het onheil van de laatste islamistische aanslagen in oktober – die op de leraar Samuel Paty en de kerk in Nice – over zichzelf afroept. Omdat het zijn islamitische burgers zou onderdrukken.

Veel haalde het protest niet uit, Frankrijk blijft de gebeten hond voor liberal media. Karen Attiah, de chef global opinion van The Washington Post, wist onlangs zelfs op Twitter te melden dat Macron alle islamitische kinderen een identificatienummer gaat geven. Precies zoals het collaborerende Vichy-bewind dat heeft gedaan met Joodse kinderen in de Tweede Wereldoorlog.

Het was overduidelijk fakenieuws. Attiah maakte haar excuses. Maar, zei zij daar meteen achteraan, Frankrijk is hoe dan ook doortrokken van islamofobie en racisme, geleid door een president die steeds heviger flirt met extreemrechts.

“Het incident zegt veel over de tijd waarin wij leven”, zegt Raphaël Enthoven, mediageniek filosoof, schrijver en twitteraar. “Op sociale media doet het er niet meer toe of een bewering waar is of niet, het gaat om het effect dat je kunt bereiken.”

Hoe is het mogelijk dat een vertegenwoordiger van een kwaliteitskrant als The Washington Post zo onderuit gaat?

Raphaël Enthoven: “Omdat het activisme enorm oprukt. Attiah is geen journaliste, dat is duidelijk. Zij wil ons niet informeren, maar ons van iets overtuigen. Om haar doel – u moet geloven dat Frankrijk een racistisch land is – te bereiken gebruikt zij een gerucht. Zij biedt haar excuses aan, maar zorgt er vervolgens voor dat de schaduw van het verzinsel blijft hangen en dat het gevoel dat Frankrijk een islamofoob land is, zelfs wordt versterkt. Zo heeft zij uiteindelijk toch terreinwinst geboekt. Dat is het tragische: het fakenieuws is dood, maar laat zijn sporen achter.”

Het is dus geen vergissing, maar een bewuste strategie?

“Er zijn maar twee mogelijkheden: Attiah weet dat het bericht niet klopt en verspreidt het toch. Of zij gelooft de Pakistaanse regering – waar het verhaal vandaan kwam – op haar woord. Ze is dus of gewetenloos of incompetent. Maar waar het mij hier om gaat is de manier waarop zij de boel manipuleert nadat zij door de mand viel. Kort samengevat zegt zij: het is niet waar, maar dat geeft niets, want ik heb toch gelijk. Je ziet het ook aan de manier waarop de medestanders van Attiah de kritiek op haar meteen ombuigen in kritiek op haar persoon, op haar kleur. Iedereen die zich opwindt over Attiah zou er eigenlijk niet tegen kunnen dat een zwarte vrouw zich manifesteert in het debat en is dus een racist.”

Sommige zwarte antiracisten krijgen inderdaad veel racisme over zich heen.

“Dat is heel kwalijk, de mensen die zich hieraan schuldig maken zijn onze gemeenschappelijke vijanden. Maar ik blijf mij verzetten tegen een antiracisme dat anderen diskwalificeert op grond van huidskleur. Want dat is het gekke: er bestaat nu een racistisch antiracisme, dat wil zeggen een antiracisme dat negatieve eigenschappen toekent aan mensen die niet tot de eigen groep behoren.”

Raphaël Enthoven: ‘We hebben de emotionele behoefte om iets graag te willen geloven. Sociale media geeft dit fenomeen 
een boost.’ Beeld BELGAIMAGE
Raphaël Enthoven: ‘We hebben de emotionele behoefte om iets graag te willen geloven. Sociale media geeft dit fenomeen een boost.’Beeld BELGAIMAGE

Volgens Attiah hebben ‘zwarten, Arabieren en moslims’ alle reden om de Franse republiek te vrezen. Onder andere omdat Frankrijk de boerka heeft verboden en omdat minderheden meer kans hebben om met de politie in aanraking te komen of in de gevangenis te belanden.

“Ja, vooral de Nigerianen en de Mozambikanen zullen heel bang zijn voor ons. In deze landen worden de laatste tijd honderden moslims vermoord door fanaten die zich beroepen op hetzelfde geloof, maar het grote probleem, dat is natuurlijk Frankrijk! Met het boerkaverbod en verdediging van de gelijkheid tussen man en vrouw zouden wij de oorlog hebben verklaard aan de islam. Deze argumentatie is van een bijzonder fascinerende stompzinnigheid. Attiah vertelt hetzelfde verhaal als de islamisten die hier de boel proberen op te hitsen, het is pure propaganda.”

De chef van het bureau van The New York Times in Parijs, Adam Nossiter, is een ander goed voorbeeld van hoe Amerikaanse media op drift zijn geraakt volgens u.

“In tegenstelling tot Attiah kent Nossiter dit land, hij heeft hier vijf jaar gewoond. Hij weet dus heel goed dat racisme een misdaad is in Frankrijk en dat gelijkheid voor de wet het uitgangspunt is. Maar na zijn verblijf – hij gaat nu weg – concludeert hij dat die gelijkheid alleen in theorie bestaat. De Franse laïcité (de scheiding tussen kerk en staat die in Frankrijk scherper is dan in andere westerse landen, KJ) is volgens Nossiter alleen maar een alibi om te discrimineren. Hij ziet wat hij wil zien, systematisch racisme. De feiten hebben geen moment invloed gehad op zijn oordeel dat al vaststond.”

Nu is het wel zo dat Frankrijk als enige land hoofddoeken sinds 2004 in het hele openbaar onderwijs heeft verboden, voor leerlingen en voor leraressen. Volgens de Anglo-Saksische Frankrijk-critici voedt dit onvrede.

“Als dit zo was, zou er geen grote meerderheid zijn van de moslims in Frankrijk die geen problemen heeft met het openbaar onderwijs. Er zijn vijf miljoen moslims en de overgrote meerderheid van hun kinderen gaan naar de école publique. Wie denkt dat de laïcité een wapen is om een minderheid te vernederen, begrijpt het niet. Het is precies andersom: iedereen wordt gelijk behandeld. Of neem het voorbeeld van de karikaturen: het bespotten van een religie is geen kwestie van stigmatiseren en uitsluiten, alle religies worden in Frankrijk op dezelfde manier behandeld. Er is voor niemand een privilege, voor niemand wordt een uitzondering gemaakt.”

Het is dus niet racistisch om grappen te maken over de profeet Mohamed?

“Dat is het idee van islamisten, zij willen dolgraag dat wij blasfemie gelijkstellen aan racisme. Het recht om te shockeren zou dus eigenlijk een recht om te vernederen zijn – alsof de kritiek op de islam hetzelfde is als een afkeer van de aanhangers van het geloof. Maar blasfemie is niet alleen geen misdaad, het is juist een manier om de armen voor de ander te openen. Het principe dat iedereen gelijk wordt behandeld is niet onderhandelbaar.”

De socialistische ex-presidentskandidate Ségolène Royal zegt dat de vrijheid in het devies van de republiek (vrijheid, gelijkheid, broederschap) begrensd wordt door het broederschap. Met andere woorden: we zijn vrij zolang we anderen niet schaden, wij moeten ons inhouden.

“Royal geeft ons een heel eng moralistisch lesje: u zult broeders zijn en dus zwijgen. Dat is erg, want zij doet alsof de beperkingen op onze vrijheden het resultaat zijn van het respect dat je aan iemand zou zijn verschuldigd. Als respect de grenzen van de vrijheid bepaalt, zou niemand ooit nog een religie onder vuur nemen. Dan is het afgelopen, dat zou het einde van de vrijheid betekenen.”

Bio

is 45 jaar

afgestudeerd aan de Ecole Normale Supérieur als filosoof

is ook een bekende radio- en televisiemaker

zoon van bekende uitgever Jean-Paul Enthoven

is auteur van populair-filosofische boeken

debuteerde dit jaar als fictieschrijver met de sleutelroman Le temps gagné

Sommigen in Frankrijk willen verder gaan en ook de hoofddoek op de universiteit verbieden. Ben u daar ook voor?

“Absoluut niet, we moeten de vijand geen munitie geven. In het openbaar voortgezet onderwijs gaat het om meisjes in de leerplichtige leeftijd, in het hoger onderwijs om volwassen vrouwen. Je kunt een dergelijk verbod niet verdedigen met een beroep op de vrijheid, dat zou heel inconsequent en dom zijn. We hebben eerder gezien met de boerkini-affaire dat zoiets mis kan gaan. In 2016 had je een aantal kustgemeenten die de boerkini verboden. De Raad van Staten heeft die gemeentelijke verordeningen ongeldig verklaard en dat is maar goed ook.”

Fanatieke voorstanders van de laïcité wordt ook wel verweten dat ze net zo intolerant zijn als islamisten.

“Met dit verschil dan dat islamisten zich verbergen en infiltreren, massa-slachtingen aanrichten en onthoofden. Terwijl het kamp van de laïcité in Frankrijk argumenteert met open vizier.”

Heeft de botsing tussen Amerikanen en Fransen in hun houding ten opzichte van minderheden niet erg diepe wortels?

“Het is lange tijd niet zichtbaar geweest. In de tijd van de Koude Oorlog, toen er meer werd gekeken naar wat wij gemeen hadden. Maar nu zie je al geruime tijd hoe diep de kloof is tussen het Franse jakobinisme en het Amerikaanse liberalisme. De American way bevordert de co-existentie van verschillende etnische groepen en religies, het Franse model is universalistisch, iedereen wordt gelijk behandeld, de etnische en religieuze achtergrond – die de Franse overheid niet registreert – is niet relevant.

“Het verschil in opvatting over de verhouding tussen staat en burger zag je heel duidelijk na de moord op George Floyd. Dat de politie op de knieën ging, dat was te begrijpen, zij deden dit uit schaamte voor een collega. Maar dat gewone blanken knielden omdat zij blank zijn voor zwarten omdat zij zwart zijn, is minder begrijpelijk. Want dat gebaar wilde zeggen: als blanken zijn wij verantwoordelijk voor de moord van een blanke. Dan verwijt je iemand niet wat hij doet, maar wat hij is.

“Dat wordt hier gek gevonden want in Frankrijk excuseer je je niet omdat je jood, wit, Arabier of wat dan ook bent. Er is maar een gemeenschap en dat is de nationale gemeenschap. Al het andere is erg belangrijk, maar het is van secundair belang, het is privé, het heeft niets te zoeken in het publieke domein.”

Hoe moeten we het gedachtegoed van Attiah en Nossiter eigenlijke noemen, identiteitspolitiek?

“Postmodernisme of identiteitspolitiek, ja. Het gaat in in ieder geval om de overtuiging dat de samenleving bestaat uit dominante en onderdrukte groepen en dat er een onzichtbaar systeem van white supremacy is. Maar er is denk ik meer dan ideologie. Dat is de emotionele behoefte om iets graag te willen geloven. Dit fenomeen krijgt een enorme boost door de sociale media. Achter je scherm of smartphone kan iemand die beweert dat zwart of wit zijn een deugd op zichzelf is het gevoel hebben de waarheid in pacht te hebben.”

Waarom is het gevaarlijk volgens u om te spreken van een blank of een zwart perspectief?

“Wat hier de kop opsteekt is de oude marxistische notie dat het maatschappelijk zijn het bewustzijn bepaalt. Marx bedoelde dat niemand vanuit het niets spreekt, mensen zijn arbeider of burgerman en dat bepaalt hun wezen. Nu ontaardt dit idee in een verdachtmaking: je zegt dit, omdat je wit bent. En als je zwart bent en je vindt iets waar ik het niet mee eens ben, dan ben je niet echt zwart, maar een nègre de maison, een bounty.”

Op die manier is een debat onmogelijk

“Waar tegenspraak onmogelijk is, is geen debat mogelijk. Alleen een doven-discussie tussen hen die een echte dialoog willen en degenen die geloven dat kleuren opinies zijn. Met sommige antiracistische activisten gaat het gesprek alleen nog over de vraag of je ze hebt beledigd of niet. Er is geen uitwisseling van argumenten, alleen nog beschuldigingen en dreigementen. Identiteitspolitiek is een pest, zoals er ook een bruine pest was. In zekere zin is deze pest erger, omdat de buitenkant er heel sympathiek – antiracisme! Sociale rechtvaardigheid! – uitziet.”

Bent u voorzichtig op sociale media, censureert u uzelf weleens?

“Ik zeg altijd wat ik denk, maar ik weeg mijn woorden zorgvuldig. Om degenen die te kwader trouw zijn het zo moeilijk mogelijk te maken. Want zij zullen altijd proberen om je als persoon te diskwalificeren omdat ze het niet eens zijn met een stelling.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234