Vrijdag 07/05/2021

Er barst weer een bank

Monte dei Paschi di Siena, de oudste bank ter wereld, vecht om te overleven. Het hele Italiaanse banksysteem staat daardoor op kapseizen. Ook het politieke overleven van premier Matteo Renzi hangt aan een zijden draadje. De Europese Commissie moet kiezen tussen haar principes of haar voortbestaan.

"Giuseppe Mussari, u hebt een dood op uw geweten!". Het is een koude ochtend, die zesde maart in 2013. Mussari legt voorzichtig de telefoon op de haak. De ex-voorzitter van de plechtige bank Monte dei Paschi di Siena ziet op de televisie het verslag van de dood van David Rossi. De woordvoerder van de bank heeft zich van het leven beroofd, door uit het raam te springen van zijn kantoor. Plaats delict is het indrukwekkende hoofdkwartier van de bank, het Palazzo Salimbeni aan het mooie Piazza dei Salimbeni. Op het harde arduin ligt het zielloze lichaam van Rossi, in witte hemdsmouwen, op zijn rug. Het gezicht is onherkenbaar gemaakt op tv. Enkele dagen voordien had de politie zijn huis doorzocht.

De man, met het uiterlijk van een wat saaie klerk, wordt door Andrea Greco, omschreven als een uiterst ernstig persoon. Greco, een reporter van de Italiaanse krant La Repubblica, denkt dat zijn vriend is bezweken onder de enorme druk.

De bankencrisis, die sinds 2008 over heel Europa waart, zorgt in die dagen voor zware averij. Monte dei Paschi di Siena is de oudste bank ter wereld en de op twee na grootste van Italië. Net als vele grote banken in Europa zit ze in de wurggreep van de financiële crisis, die de sector over zichzelf heeft afgeroepen. Monte dei Paschi di Siena, in de volksmond MPS, is voorwerp van een gerechtelijk onderzoek. Ze wordt ervan beschuldigd aan Bankitalia (de Italiaanse Centrale Bank) vervalste stukken te hebben voorgelegd over haar problemen. Er zijn belangrijke bewijsstukken niet overgemaakt, de balans van de bank verbergt honderden miljoenen aan dubieuze leningen en een rampzalige handel in derivaten (rommelkredieten) heeft de bank aan de rand van de afgrond gebracht.

Voorzitter Guiseppe Mussari, een ongenaakbaar figuur met lange grijze haren, moet opstappen, ook als voorzitter van de Italiaanse Vereniging van Banken. Zijn rechterhand, financieel directeur Gianluca Baldassarri, wordt gearresteerd. De zelfmoord van Rossi is een schandvlek op de ziel van de Dame, zoals oude Italianen Monte dei Paschi di Siena gedoopt hebben.

De bank krijgt bijna 4 miljard euro aan staatssteun, om overeind te blijven. De balans wordt afgebouwd, van dik 17 miljard tot nog 'maar' goed 8,5 miljard euro. De 'Monte' opgeven is nooit een optie. De historie van de bank is dusdanig verweven met het openbare leven van Siena dat MPS al lang niet meer beschouwd wordt als een bank. Neen, het is een instituut in Toscane dat universiteiten, ziekenhuizen en tal van sociaaleconomische en culturele activiteiten van de nodige zuurstof voorziet.

De grootste aandeelhouder van MPS is de liefdadigheidsinstelling en stichting Fondazione Monte dei Paschi. Zonder die Fondazione geen kinderopvang in Siena, geen musea, geen paardenraces, geen Monte Paschi Eroica Strade Bianche, de mythische wielerklassieker die het decor van Toscane doorkruist. Een tocht over strade bianche, letterlijk: witte wegen. Sterrati, onverharde paden van grind en zand, golvend en kronkelend over de heuvels en wijngaarden van Chianti, Crete Senesi en Val d'Orcia.

Van pandjeshuis tot palazzo

De MPS is al sinds 1472 een van de belangrijkste steunpilaren van de economie van Toscane. Daarmee zit de instelling tot ver over haar oren in de lokale politiek en baronieën. De bank werd door de toenmalige republiek Siena opgericht als kredietinstelling die armen moest behoeden voor woekerrentes van particuliere geldschieters. Ze handelde als een soort van pandjeshuis. MPS was ook een antwoord op de machtige familie De Medici, die als grondleggers van het financiële systeem in Italië worden gezien.

De familie Salimbeni, voorname bankiers en handelaars in zijde en graan, liet het Palazzo Salimbeni in de veertiende eeuw bouwen. In 1866 kwam het in handen van de Monte dei Paschi, die er haar hoofdzetel van maakte. In de volksmond van de Sienesi wordt het hoofdkwartier il Castellare genoemd. Het palazzo heeft inderdaad meer weg van een kasteel. De bank bracht er onder meer haar enorme kunstcollectie in onder. Met alleen werken van de Sienese kunstenaars zoals Pietro Lorenzetti, Beccafumi en Vanni. En neen, u kunt het niet bezoeken. Het is niet publiek toegankelijk.

Monte dei Paschi overleeft twee wereldoorlogen en de grote overstroming van Toscane in 1966. Maar haar eigen ongebreidelde en agressieve groei dwingt MPS na zoveel eeuwen op de knieën. In 2007, net voor de bankencrisis in alle hevigheid zal toeslaan, koopt MPS de bank Antonveneta over van de Spaanse bank Santander. Ze kaapt die weg voor de neus van BNP Paribas, die er eveneens op aast. MPS biedt een hoger bedrag en stemt in met een snelle transactie. Zonder grondige analyse van de boeken. Het was de toenmalige voorzitter Giuseppe Mussari die nogal eigengereid handelde.

Wanneer de kredietcrisis losbarst raakt MPS snel in de problemen. Deels door de overname van Banca Antonveneta, maar ook door het aanhouden van meer Italiaanse staatspapier dan de andere Italiaanse banken. Het vervolg is een reddingsoperatie, waarbij MPS net niet wordt genationaliseerd.

Geschiedenis herhaalt zich

Luttele jaren later pakken zich opnieuw donkere wolken samen boven de glooiende heuvels van Siena. Met andermaal Banca Monte dei Paschi di Siena in een bedenkelijke hoofdrol. MPS kreunt onder een berg van slechte leningen. Zowat een derde van haar uitstaande kredieten zijn aangeduid als 'non performing', in mensentaal: waardeloos. De bank verloor dit jaar bijna vier vijfde van haar beurswaarde en spartelt om te overleven. Het zou gaan om zowat 24 miljard euro.

Italiaans premier Matteo Renzi is al maanden in de weer om MPS te ondersteunen. De klok tikt, want op 29 juli worden de jongste stresstest van de Europese Centrale Bank bekendgemaakt. Een hardnekkig gerucht stelt dat MPS faalt voor die test en dan verplicht wordt om kapitaal aan te trekken.

Vooral Franse banken hebben nog veel leningen uitstaan in Italië, voor 280 miljard euro. Volgens de Duitse krant Die Welt hebben de Duitse banken sinds de crisis van 2008 hun risico's in Italië teruggebracht van een vergelijkbaar niveau tot 93 miljard euro. Spaanse en Amerikaanse banken hebben ieder iets minder dan 50 miljard euro uitstaan in Italië, en Britse, Japanse en Nederlandse banken ieder zo'n 30 miljard. Voor Belgische banken zou het onmiddellijke risico 'verwaarloosbaar' zijn.

De Europese Centrale Bank kijkt toe op de gang van zaken. Anders dan in 2008 dreigt er nu niet meteen besmettingsgevaar voor andere Europese banken, klinkt het in Frankfurt. Daarvoor is er voldoende liquiditeit in de markt, door de ECB die maandelijks tientallen miljarden in het systeem pompt. BNP Paribas-voorzitter Herman Daems bevestigt dit met grote stelligheid. Toch baart de Italiaanse crisis hem zorgen. "Dit is potentieel gevaarlijker dan de heisa omtrent de brexit", zegt Daems. "Italië kan de eurozone zware schade berokkenen als het zijn bankencrisis niet snel onder controle krijgt. De economie, die herstellende was, kan hierdoor geraakt worden."

Italexit

Italië heeft zo'n 600 banken, van groot tot piepklein, die hun huishouding op orde moeten krijgen. Samen torsen ze een berg van zo'n 360 miljard aan leningen met betalingsachterstanden. Banca Monte dei Paschi di Siena is daarbij de grote spin in het web. Een bankencrisis op Italiaans niveau lonkt. Maar als Italië wegzinkt in een bankmoeras, is dat niet onschuldig. Het is de derde economie van Europa, na Duitsland en Frankrijk. Dat risico loop je liever niet.

Voor premier Matteo Renzi is het dansen op een slappe koord. Het verlenen van staatssteun is gebonden aan strenge Europese regels. De EU eist - sinds de vorige financiële crisis - dat in ruil voor overheidssteun eerst de aandeelhouders mee in bad worden getrokken. En dus een deel van de verliezen op zich nemen. Het probleem is dat een groot deel van die aandeelhouders vooral andere lokale banken zijn, die daardoor worden meegesleurd. En een ander deel is in handen van de gewone Italianen die voor hun pensioen dergelijke bankobligaties hebben uitstaan. Renzi moet dus toveren, en een oplossing vinden die zowel de banken redt, de gewone Italiaan niet raakt, en toch op goedkeuring van Europa kan rekenen.

Informele gesprekken tussen Renzi en Europa liepen woensdag alvast op een sisser uit. De Europese Commissie wil niet dat het Italiaanse steunplan een precedent zou scheppen voor banken in andere landen. De hardnekkigheid van de Europese Commissie is begrijpelijk: als ze bij de eerste bankencrisis sinds 2008 alle regels overboord gooit die zijn opgesteld om een herhaling te voorkomen, dan is alle werk voor niks geweest.

Anderzijds is het dilemma heus niet zo eenvoudig. In oktober van dit jaar is er in Italië een referendum uitgeschreven, waarbij de Italianen zich mogen uitspreken over een aantal grondwetswijzigingen, voorgesteld door de regering-Renzi. Die doet daarmee een gokje à la David Cameron. Renzi heeft zijn politieke toekomst verbonden aan de uitslag van het referendum, maar anti-Europese partijen als de Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo grijpen dat aan om hun protest te laten horen tegen Europa. Als Renzi er naartoe moet nadat hij de Italianen hun spaargeld afneemt in naam van het Europese bankenakkoord, dan hoef je geen waarzegger te zijn om de uitslag te kennen. Dan loopt de Italiaanse bankencrisis naadloos over in een Europese crisis zonder weerga. De macht van de oude Dame kent geen grenzen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234