Woensdag 16/06/2021

Engelen tussen de sterren

Straks gaat het 54ste filmfestival van Berlijn van start. In afwachting daarvan liepen we alvast even het filmmuseum aan de Potsdamer Platz binnen, gelegen tegenover de zalen waar de Berlinale zal plaatsgrijpen. Tot april schenkt het museum aandacht aan 'de engel in de film', met een even vederlichte als degelijk onderbouwde overzichtstentoonstelling.

Engelen hebben ons, gewone stervelingen, altijd al aangesproken. Ooit waren ze mensen van vlees en bloed, maar helemaal dood zijn die ongrijpbare creaturen ook weer niet. Aangesteld als intermediair tussen hemel en aarde krijgen ze van God een taak die hen weer onder de mensen brengt. Zodra ze hun opdracht vervuld hebben, krijgen ze vleugels en kunnen ze hemelwaarts. Dat die missie niet altijd zonder slag of stoot volbracht wordt, heeft de kunst dikwijls geïnspireerd. Niet het minst de schilderkunst, maar ook de film, die al sinds zijn beginjaren de engel in al zijn hoedanigheden in beeld heeft proberen te brengen.

In de eerste ruimte van Engel im Film (A Beat of the Wings) hoor je onafgebroken het woordenloze gezang van een engelenschare en hoge zweverige noten van een sopraan. De geluidskwaliteit is wat te mechanisch om je op een wolk te wanen, maar de hel verlichte ruimte en de opgehangen doeken zijn een poging om een hemelse sfeer te scheppen. Op de verticale doeken staan schilderijen met engelen afgebeeld zoals de Amor als Overwinnaar van Caravaggio (1601) of Angelus Novus van Paul Klee (1920). De tentoonstelling behoudt haar luchtigheid door slechts enkele schilderijen te selecteren en slooft zich niet uit in ellenlange religieuze verklaringen van het engelenfenomeen. Veeleer gaat ze op zoek naar motieven.

De schilderijen worden klein afgebeeld naast hun filmische tegenhangers. De engelen worden onder meer onderverdeeld volgens hun hemelse functiebeschrijving. Het eerste doek heeft het over de engel als boodschapper. Een korte verwijzing naar Gabriël, die meestal als vrouw wordt uitgebeeld, volstaat, samen met een grote filmstill uit Date with an Angel van Tom McLoughlin (1987). Engelen worden niet zelden afgebeeld als krijgers, zoals in Brazil van Terry Gilliam (1984). Het liefst kennen we hen echter als beschermengel, zoals Clarence in It's a Wonderful Life (1947) van Frank Capra met Gregory Peck.

airco in de hel

Maar wie denkt u dat het doek met de gevallen engel sierde? Harvey Keitel speelt in de wel erg onnozele komedie Little Nicky (2000) van Steven Brill in hoogsteigen persoon Lucifer, Gods sparring partner, die pas in de christelijke bijbel werd geïntroduceerd. Niet iedereen in Lucifers entourage is gedoemd af te zien. In Deconstructing Harry (1997) van Woody Allen leidt de cocktails slurpende duivel een snel leven in zijn van airco voorziene hel.

Engelen kunnen ook gewoon vrienden zijn of de overledene vergezellen op zijn of haar tocht naar het hiernamaals. Meestal valt die klus onder de verantwoordelijkheid van aartsengel Michael. In Liliom (1934), een Franse productie van Fritz Lang, nemen twee in het zwart geklede mannen de dienst waar. Ook in In weiter Ferne, so nah! (1993) van Wim Wenders (bij ons bekend als Far Away, So Close!) ontpopt Otto Sander zich als een warme figuur die luistert naar een chauffeur die bang is voor de dood. In Der Himmel über Berlin wordt de engel Damiel verliefd op een circusartieste. Hij kiest voor haar en weet dat hij daardoor zijn sterfelijkheid niet kan ontlopen.

Achteraan in de eerste zaal bevindt zich dan eindelijk de bron van het hemels bedoelde gezang. Dat hoort bij een groot scherm waarop een videoprojectie een interpretatie van de hemel toont, met fel wit, geel en blauw licht, wolken en zwevende figuren. Bevreemdend is het wel, maar ook emotieloos.

Gaandeweg gaat het in de tentoonstelling dagen dat engelen, vanzelfsprekend naar het beeld van de mens geschapen, zelden gelukkige wezens zijn. Meestal zijn ze dienstbaar, dat zeker, maar met al hun opgekropte weemoed dreigt altijd een val, worden ze verliefd op iemand, verlangen ze weer naar hun oude mensenleven of zijn ze de slaaf van de hemelse werkgever. Opvallend is dat engelen in hun habitat ofwel deel uitmaken van een bureaucratisch geordend zakenkantoor, van een groot leger of, meestal in komedies, met andere chagrijnige cherubijnen om een bagatel compleet overhoop liggen.

Fantastische motieven in film zijn zo oud als de cinema zelf en de wil om te vliegen zo oud als de mensheid. Voor filmpionier Méliès waren bewegende beelden het medium bij uitstek om menselijke fantasie tot leven te wekken. De tentoonstelling beklemtoont echter twee belangrijke periodes, een rond 1940 en die rond 2000. Filmmakers wendden tijdens en na de oorlog engelen in hun troostende gedaante aan. Rond de millenniumwende werden engelen vooral in de context van existentiële angst gebruikt. De mensheid maakt er een potje van en dus komen engelen orde op zaken stellen.

van murnau tot lynch

Een oud dametje zit centraal in het tweede zaaltje op een bank voor een groot scherm zichtbaar te genieten van een montage uit bekende en minder bekende engelenfilms. De volledige eerste wand geeft een lange selectie stills uit de filmgeschiedenis. In Faust (1925) van Murnau overwint een aartsengel uiteindelijk zijn duivelse vijand. De tijdbalk met foto's leidt tot enkele ontdekkingen. Van sommige films waren we eerlijk gezegd vergeten dat er engelen in voorkwamen. In The Kid van Charlie Chaplin (1920) bijvoorbeeld heeft de zwerver een paradijselijke droom waarin zelfs de honden vleugels hebben. Ook in Twin Peaks: Fire Walk With Me (1992) van David Lynch komt tot tweemaal toe een engel voor.

Bij andere films ligt het dan weer voor de hand. Zoals Heaven Can Wait (1977) van Warren Beaty, een remake van Alexander Halls Here Comes Mr. Jordan (1941) of Always (1989) van Steven Spielberg. Ook Pasolini maakte gebruik van vooral bekoorlijke engelen. En we herinneren u graag aan Barbarella (1967) van Roger Vadim met Jane Fonda, die Durand-Durand naar het leven staat omdat hij de wereldvrede bedreigt. De reeks telt een zestigtal films en sluit af met De ontdekking van de hemel (2001) van Jeroen Krabbé.

Het dametje, dat nu toch al een halfuur op haar wolk zit, schatert het uit met Cary Grant in The Bishop's Wife (1947) van Henry Koster. Waar is de tijd?

Tot 12 april 2004: Flügelschlag - Engel im Film (www.engel-im-film.de)

Filmmuseum Berlin - Deutsche Kinemathek im Filmhaus am Potsdamer Platz (Sony Center) - Potsdamer Straße 2, 10785 Berlin. Tel.: 0049-30/300.903.0. Elke dag, behalve maandag, open van 10-18 uur, do 10-20 uur. De 54ste Berlinale loopt van 5 tot en met 15 februari 2004.

(Her)opening Filmmuseum Antwerpen: 20 maart 2004.

Engelen, vanzelfsprekend naar het beeld van de mens geschapen, blijken zelden gelukkige wezens

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234