Woensdag 25/11/2020

Energiefactuur duurder, intercommunales rijker

Vlaanderen zit met een epidemie. Dat is de diagnose van Peter Reekmans, ondervoorzitter van Lijst Dedecker en burgemeester van Glabbeek, na een maandenlang onderzoek naar de intercommunales en hun nevenstructuren. In zijn nieuwe boek De Vlaamse ziekte beschrijft hij kafkaiaanse toestanden en legt hij uit hoe het web van intercommunales ons handenvol geld kost. Hier alvast zeven symptomen.

Herinner u de weken na de Publipart-affaire. Toen het stof ging liggen in de Wetstraat, kwamen de intercommunales naar buiten. Om te zeggen dat ze de slechtste niet zijn en dat ze veel zinvolle diensten leveren aan de bevolking. Er werd herinnerd aan de oorspronkelijke bedoeling van intercommunales: het verenigen van gemeenten om een openbare dienst op een zo efficiënt en goedkoop mogelijke manier aan de bevolking aan te bieden. Een nobel doel.

Maar net dat doel is volgens het boek van Peter Reekmans compleet het tegenovergestelde geworden. Het mooiste bewijs vond hij daarvoor in de sector van de energie-intercommunales. Die zijn met liefst 44. Distributienetbeheerders, transportnetbeheerders, financieringsvehikels, centrale koepels en nog een handvol holdings en nevenstructuren. Allemaal om ervoor te zorgen dat er stroom uit uw stopcontact komt en dat uw gasfornuis werkt. Tegen het goedkoopst mogelijke tarief, dat spreekt.

Alleen loopt het op dat laatste vlak in Vlaanderen behoorlijk mank. Reekmans becijferde dat de energiefactuur van een modaal gezin de voorbije jaren door acht tariefverhogingen met 100 procent steeg, maar hij stelde tegelijk ook vast dat de meeste intercommunales er alleen maar rijker op geworden zijn. Liefst 1 miljard euro rijker met name. In 2010 stond hun eigen vermogen op 11 miljard euro, vandaag bedraagt het 12 miljard. Ook de aandeelhouders, de steden en gemeenten, konden hun uitkeringen op peil houden.

"Wie heeft dan ervoor betaald? De Vlaming via zijn energiefactuur", zucht Reekmans, die vooral het 'watervalsysteem' laakt. "De federale overheid neemt een beslissing die geld kost aan de Vlaamse overheid en die stuurt de factuur naar de gemeenten. Zij zoeken op hun beurt het geld bij de burger via hun intercommunales. Zo hoeft niemand te zeggen dat hij de belastingen verhoogd heeft en wordt de Vlaming bedot. Dat is een pervers systeem."

Elektriciteit, gas en water duurder van straat tot straat

Hebt u zich ooit al afgevraagd hoe het komt dat een inwoner van Antwerpen minder betaalt voor zijn drinkwater dan een inwoner van Dilbeek? Dat water komt nochtans uit dezelfde leidingen, wordt gezuiverd via dezelfde installaties en afgevoerd via dezelfde rioleringen. Waarom dan de regionale verschillen? En het gebeurt heus niet alleen voor drinkwater. Ook gas en elektriciteit kosten u meer of minder al naargelang de straat waarin u woont.

"Dat is met geen zinnig argument te verklaren", vindt Reekmans, die een extreem voorbeeld vond. De gemeente Tremelo-Baal bestaat uit twee deelgemeenten: Tremelo en Baal. In de ene gemeente levert Infrax de stroom, in de andere Eandis. Verschil in kostprijs? 50 euro per jaar. "De enige uitleg die de overheid hiervoor kan geven, is dat het 'historisch zo gegroeid' is", zegt Reekmans. "Maar dat is een zwaktebod."

Hij stelde vast dat alle dertien distributienetbeheerders in Vlaanderen andere tarieven hanteren voor dezelfde diensten. En bovendien blijken ze als de dood voor een fusie. Tenminste, een echte fusie. "Want wat nu op tafel ligt, de samensmelting van Infrax en Eandis tot Fluvius, is slechts schijn. De onderliggende structuren blijven bestaan. 'Die operatie zal een besparing van 3 procent opleveren', klinkt het. Dat is lachen met de mensen als je weet dat die twee de kosten voor distributie de voorbije jaren met liefst 152 procent hebben doen stijgen!"

5.322 politici nodig om 127 intercommunales te besturen

Wie zich in het doolhof van de intercommunales begeeft, weet soms amper waar hij uitkomt. Na veertig jaar staat de teller op 206 intercommunales, holdings, NV's en semi-intercommunales. Al die structuren hebben raden van bestuur, comités en overlegorganen. In zijn boek concentreerde Reekmans zich op de 127 belangrijkste. Daar alleen al telde hij 5.322 posten. En die worden allemaal bevolkt door politici, die daarvoor een zitpenning ontvangen. In de zuivere intercommunales is die met 205 euro per vergadering bescheiden, maar in de nevenstructuren die niet onder de Vlaamse wetgeving vallen strijken politici tot 78.000 euro per jaar op.

Maar meer nog dan wat individuele politici verdienen, zorgt het gigantische waterhoofd van de intercommunales voor een onwaarschijnlijk bestuurlijk kluwen. Soms leidt dat tot absurde toestanden. Zo vond Reekmans een intercommunale die het zwembad van de gemeente Neerpelt en Overpelt uitbaat. "Daarvoor heeft men een raad van bestuur van acht politici en twee adviescomités van telkens twaalf politici nodig. Je vraagt je dan af wat de schepenen van Sport in die gemeenten nog moeten doen", zegt Reekmans. Maar ook het bestuur van crematoria doet wenkbrauwen fronsen. De zes intercommunales voor crematoria tellen samen 216 bestuursleden. En dat terwijl ze slechts veertig personeelsleden tellen.

Gat in de gemeentekas? Verhoog de afvalprijzen!

Een van de meest frappante passages in het boek van Reekmans is een anekdote over de afvalintercommunale Ecowerf. Zijn gemeente Glabbeek is daar lid van en als burgemeester kreeg hij ooit telefoon van zijn schepen voor milieu. Die deelde hem mee dat Ecowerf de tarieven wou verhogen met 20 procent. "Op vraag van drie burgemeesters van CD&V die nog geld zochten om hun begroting rond te krijgen", zegt Reekmans.

"Ik viel van mijn stoel en besliste met mijn meerderheid om tegen te stemmen." Bepaalde leden van de raad van bestuur probeerden onze schepen nog te overhalen door hem eraan te herinneren hoeveel Glabbeek zou kunnen winnen dankzij de maatregel. "'Het kan jullie 18.000 euro per jaar extra opleveren', zeiden ze hem. Maar we wilden er niet van weten." Volgens Reekmans is het een voorbeeld van hoe intercommunales uitgegroeid zijn tot machines die geld moeten opbrengen voor gemeenten zodat de kassa blijft kloppen.

"Kijk naar waterintercommunale Farys, waar gemeenten en steden gretig gebruik van maken om zwembaden, sporthallen en wegenwerken te financieren zonder dat het op hun begroting weegt. De consument betaalt braaf zijn drinkwaterfactuur, maar beseft niet dat het geld voor veel meer gebruikt wordt dan drinkwater."

Intercommunales maken zichzelf overbodig, maar blijven bestaan

Het mag niet verbazen dat een liberaal als Reekmans in zijn boek pleit voor privatisering van een publieke dienst als afvalophaling, maar opmerkelijk is wel dat bepaalde van die intercommunales vandaag eigenlijk al nagenoeg volledig leunen op private bedrijven. "Ivago, die actief is in Gent en Destelbergen schakelt het private afvalbedrijf Sita in voor haar volledige exploitatie", zegt Reekmans. "Sita levert zelfs de directeur om de intercommunale te leiden. Wat is de meerwaarde dan nog van al die politici die er besturen? En vooral: waarom is deze afvalintercommunale überhaupt nog nodig?"

Reekmans deed overigens zelf een marktbevraging voor Glabbeek, waaruit bleek dat de private sector het afval tot 20 procent goedkoper kan ophalen dan een intercommunale. "We zitten echter nog tot 2021 vast in de intercommunale. Daarna gaan we voluit voor een openbare aanbesteding. Want waarom zouden we die vehikels nog in stand houden?" Ook de kabelintercommunales die vandaag enkel nog aandelen en participaties beheren kunnen volgens Reekmans verdwijnen.

Achterpoortje nodig? Even de intercommunale bellen!

De intercommunales zijn voor gemeenten niet alleen interessant om verdoken belastingen te verhogen, maar ze zijn ook handig om bepaalde wetten te omzeilen. Zo vond men een achterpoortje in de wetgeving op de overheidsopdrachten. "Men gebruikt de zogenaamde 'in-house'-constructie", legt Reekmans uit. "Als een gemeente lid is van een intercommunale, dan hoeft ze voor een bepaalde opdracht, zoals afvalophaling, geen marktbevraging te doen. De gemeente besteedt dat simpelweg uit aan de intercommunale en die kan naar eigen goeddunken een private partner zoeken. Zonder dat een openbare aanbesteding nodig is."

Volgens Reekmans is dat in strijd met de wet op de overheidsopdrachten. "Het is bizar dat politici wetten maken die dan door andere politici omzeild worden. En er zijn zelfs intercommunales die heuse opleidingen organiseren voor de gemeentebesturen zodat ze weten hoe ze de achterpoortjes moeten gebruiken."

Kerntaak van intercommunale: naar het voetbal gaan

Het concept van intercommunales is ooit gestart als een middel om de bevolking op een efficiënte en goedkope manier van basisbehoeften te voorzien, maar veertig jaar later lijken sommigen dat vergeten. Vooral de koepels en nevenstructuren die zich boven en naast de intercommunales hebben gevestigd, gedragen zich als commerciële bedrijven. Inclusief recepties, feestjes, relatiegeschenken voor bestuurders en vip-arrangementen op grote manifestaties.

"Is het logisch dat een intercommunale loges heeft in een voetbalstadion", vraagt Reekmans zich af. "Vandaag zijn er verschillende intercommunales die schepencolleges uitnodigen bij eersteklassers of op evenementen als Waregem Koerse. Op die manier winnen ze loyauteit. Want wie gaat in een gemeenteraad moeilijk doen over een beslissing als je enkele weken voordien nog gezellig op kosten van die intercommunale naar je favoriete club bent gaan kijken? Het is een zoveelste uitwas van de Vlaamse ziekte."

De Vlaamse ziekte. Het web van de intercommunales, 19,95, 208 p. Vanaf volgende week woensdag in de boekhandel

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234