Donderdag 26/11/2020

Performance

'Endgame': wanneer alles om macht draait

'Endgame'.Beeld rv beaborgers

Toen de Cubaanse kunstenares Tania Bruguera het aanbod kreeg om ‘Endgame’ (1957) van Samuel Beckett te regisseren, was ze meteen enthousiast. Haar geëngageerde performancewerk staat ver af van Becketts absurde theater, maar ze delen wel hun belangstelling voor macht. "Het stuk draait in rondjes, zoals macht in rondjes draait."

Bruguera is geen beeldend kunstenaar die zich bij wijze van experiment eens aan het theater waagt. Bij Beckett zou je dan trouwens van een kale reis terugkomen: zijn erfgenamen waken angstvallig over de naleving van zijn hypergedetailleerde instructies. "Het kwam nooit bij me op om theater te maken. Maar het stuk kende ik wel. Een vriend, die mijn fascinatie voor machtsmechanismen kende, speelde het mij door in 1998. Toen begreep ik er geen snars van, al heb ik het wel tien keer gelezen."

Bruguera staat daarin niet alleen. Becketts tweede, in het Frans geschreven stuk is erg duister. De eerste versie was een bittere clowns-act. Twee figuren, A en B, dobberen van God verlaten rond op een Ark van Noah. In hun symbiotische relatie valt A voortdurend uit zijn zetel en hijst B er hem tevergeefs weer in. In de finale versie heten A en B Hamm en Clov, maar ze hangen even sterk van elkaar af.

Hun ark werd een huis in een post-apocalyptisch wereld. Hamm, blind en verlamd, is gekluisterd aan zijn rolstoel. Clov is zo stram dat hij niet kan zitten. Hamm speelt als een verwend kind de baas over Clov die radeloos vaststelt dat hij Hamm niets kan weigeren. Telkens weer dreigt hij met zijn vertrek, maar toch blijft hij. Zo blijft het stuk in rondjes draaien, ondanks Hamms mantra ‘We schieten op’.

Hamer en nagel

Naast hen staan er twee vuilnisemmers, waarin Nagg en Nell, de ouders van Hamm, opgesloten zijn. De namen van de personages zeggen alles: Hamm is de afkorting van ‘hammer’, Clov verschilt maar één letter van het Franse ‘clou’, nagel. Nagg lijkt op ‘Nagel’ en Nell klinkt bijna als ‘nail’. Hamer en nagel. Hamm als de man die genadeloos op de anderen klopt, maar de nagel nooit doordrijft. Anders houdt het spelletje op.

Dat pikte Bruguera op. "Beckett is als een levensgezel. De betekenis van zijn werk ontdek je maar naarmate je zelf dingen ervaart. Toen ik me de scènes van Endgame weer probeerde voor te stellen, zag ik plots twee dingen. Hij toont het gevaar van machtsverhoudingen die ‘genormaliseerd’ zijn en demonstreert de rol van emoties in de uitoefening van macht. Het cyclische van het stuk is typisch voor machtsuitoefening: het herbegint altijd weer rond altijd weer een andere issue."

Daar is Bruguera op vertrouwd terrein. Als performance kunstenaar zoekt ze al een kwart eeuw hoe kunst kan binnendringen in politieke machtsstructuren om er de regels van het spel voor de zwakkeren veranderen. Voor haar is dat de rol van kunst. "Kunst begint waar mensen niet meer weten hoe ze een vraag moeten oplossen. Kunst gooit die vraag weer op tafel. Als kunst slechts versiering is, verveelt ze. Kunst wil levens veranderen. Dat is nooit anders geweest. Zo’ n schilder als Caravaggio wilde toch niet enkel kerken opfleuren? Hij wilde emotioneel raken, en zo een nieuwe gedachte overbrengen."

De Latijns-Amerikaanse performancekunst verschilt daarin volgens haar radicaal van de Noord-Amerikaanse. "Toen ik in de jaren 1980 in New York studeerde drukte de school ons in een mal. In de USA draaide performance toen rond persoonlijke kwesties van de kunstenaar. Maar wie wil nu weten of iemand een relatie- of een drankprobleem heeft? De vraag is wat je daar artistiek mee doet."

Het gebaar als kunst

"Waar ik vandaan kom is communicatie van tel, het gebaar. Om een voorbeeld te geven: ooit kwam de grote Robert Rauschenberg naar Cuba voor een lezing. Een student ging verkleed als indiaan naast hem staan. Het was een beeld van hoe de blanke man denkt dat hij de naïeve inboorling opvoedt. Kritiek op het scherp van de snee die doet nadenken over de verhouding tussen de Noord- en Zuid-Amerikaanse kunst en samenleving."

Beeld Bea Borgers

Daarmee komen we terug bij Beckett. "Mensen hebben geen geduld. Ze willen altijd kant-en-klare oplossingen voor vragen, maar die zijn er niet. Om iets in beweging te krijgen moet je jaren lang op dezelfde nagel blijven kloppen. Dat doet Beckett hier ook."

Blijft de vraag: hoe kreeg Bruguera van de erven Beckett toestemming voor haar interpretatie van dit stuk? "Maar ik blijf heel trouw aan zijn instructies! Ik zocht enkel waar hij openingen laat. Zo bepaalt hij het spel wel in detail, maar zegt hij niets over de plek van het publiek. Ik dacht dat verder door. Ik volgde alle decoraanwijzingen tot op de letter, maar plooide het decor als het ware toe. Het sluit op zichzelf."

Zo is het precies: Bruguera verzon samen met architecten Dotan & Gertler een constructie die de kijker vanuit de dorre buitenwereld laat binnen loeren in Hamms huis. Daar geven de acteurs een sobere, loepzuivere lezing van het werk. Het is een briljante vondst, te mooi om hier te verklappen. Ga gewoon kijken.

Endgame is tot 21/5 te zien op kunstenfestivaldesarts. Kfda.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234