Vrijdag 16/04/2021

En ze leefden nog lang en...

Jeffrey Eugenides is onnavolgbaar in zijn literaire metamorfoses. Kan The Virgin Suicides beschreven worden als een nazinderende variant op Shakespeares 'To be or not to be', en Middlesex als dé genderverwarring en familiegeschiedenis van het decennium, dan is The Marriage Plot de meest liefdevol opgestoken middelvinger die het traditionele huwelijksverhaal de voorbije jaren

te zien kreeg.

"Moet je om te beginnen al die boeken eens zien", zo opent Huwelijk. De aanblik van Madeleine Hanna's boekenkast is niet aan de stoeren van inborst besteed: Jane Austen, Edith Wharton en de gezusters Brontë domineren het geheel. Samen met Samuel Richardson vormt dit viertal allicht de bekendste vertegenwoordiging van wat 'the marriage plot' is gaan heten, het soort boeken dat draait om de zoektocht naar de juiste match en eindigt met kerkklokken en een lang en gelukkig, zij het ongeschreven, getrouwd leven. Volgens Madeleines promotor aan de universiteit betekende de huwelijksplot het hoogtepunt van de roman en luidde de teloorgang van de huwelijkswaarden het einde van die kunstvorm in.

... ongelukkig

Dat Eugenides niet gelooft in de ondergang van de roman, mag duidelijk zijn, maar de vraag of hij een huwelijksplot kon schrijven bleef hem intrigeren. "Ik dacht dat het onmogelijk was dat soort boeken nog te schrijven," zegt de Amerikaan met Griekse roots. "Onze maatschappij is enorm veranderd. Scheiden is heel gemakkelijk geworden en het huwelijk bepaalt je lot niet meer zoals het dat deed in de negentiende eeuw." Eugenides wou van bij het begin geen 'komedie' à la Austen creëren, noch à la Fielding of Bushnell, die de Emma's, Elizabeths en Pamela's van weleer in shapewear en Manolo Blahniks hesen om die ene onbereikbare en in wezen foute man op de knieën te krijgen.

De Pulitzerprijswinnaar was vooral geïntrigeerd door de duistere kleur die de negentiende-eeuwse 'komedies' geleidelijk aan kregen, en de aandacht die auteurs begonnen te besteden aan het huwelijksleven zelf. Wat boeken als Madame Bovary, Middlemarch en Anna Karenina hem lieten zien is dat er van het beloofde 'lang en gelukkig' enkel het eerste deel overbleef. De huwelijken bleken stuk voor stuk dodelijk saai en schreeuwden om een vlucht. Eugenides' persoonlijke antihuwelijksfavoriet is Henry James' The Portrait of a Lady. "Het heeft dat traditionele element van een vrouw die omringd wordt door huwelijkskandidaten, met dat verschil dat ze de verkeerde kiest. Je weet dat Isabel voor de gek gehouden wordt, maar je weet niet hoe en dat maakt het boek enorm intrigerend."

De schrijver stelt dat de traditionele plot nooit helemaal verdween: "Ik merkte dat bepaalde auteurs nog huwelijksplotten schreven, maar dan vanuit een andere culturele invalshoek. Vikram Seths A Suitable Boy, dat zich afspeelt in een traditionele Indiase maatschappij, is daar een voorbeeld van." In de Amerikaanse context bleken conventionele plots ondenkbaar. "Ik kwam tot het besef dat de huwelijksplot bij ons niet meer bestaat als een verhaal dat onze levens bepaalt, maar dat dezelfde ideeën wel nog spelen. De boeken die we lezen en de films die we bekijken hebben enorm hoge verwachtingen gecreëerd van de liefde."

Cockteaser

Zijn bevindingen maakten van Huwelijk zowel een huwelijks- als een antihuwelijksplot. Hij besloot slechts twee dingen van de traditionele verhaallijn te behouden: "De passie die eigen is aan verliefdheid, en de obsessie met geld. Ook in mijn boek speelt de vraag wie geld heeft een rol, vooral wanneer Leonard ontdekt dat Madeleine rijk is, maar daarna wou ik zo ver mogelijk weg van de plot zoals we die kennen."

Zou je in een traditioneel verhaal enkel de versie van de 'ongeneeslijk romantische' Madeleine Hanna te horen krijgen, dan vult Eugenides ze aan met die van haar twee vrijers, Mitchell Grammaticus en Leonard Bankhead. Mitchell is de onfortuinlijkste van de twee aangezien hij al heel vroeg weet dat hij Madeleine huwen wil maar niet verder lijkt te zullen komen dan first base. Wanneer hij haar een "cockteaser" noemt en een gemene opmerking beloont met "wie zegt dat ik me geestelijk tot jou aangetrokken voel?" weet je dat hij tenminste verbaal van de grond is gegaan. Leonard Bankhead - what's in a name - is de andere 'verliefde gek', al lijkt de duistere man ongenaakbaar, tot Madeleine hem Roland Barthes' Fragments d'un discours amoureux naar het hoofd gooit en zijn bipolaire stoornis ten volle openbreekt. Geen madwoman in the attic, zoals de Victorianen het zo graag zagen, maar een overtuigend getekende manisch-depressieveling die het in metaforen van parende gistcellen over de liefde heeft.

Dat Barthes door de lucht vliegt, is geen toeval, want ook met Derrida en soortgenoten wordt in het rond gegooid, zij het dan figuurlijk. Het eerste deel van het boek leest als een campusroman die zich afspeelt aan Brown in 1982, de periode dat Eugenides er zelf ook studeerde. Het krioelt er van studenten die als volleerde multitaskers hoogdravendheid en zwijnerij weten te combineren. Het is de tijd waarin de auteur dood wordt verklaard en de lezer springlevend, en verliefde zielen hun gevoelens ontleed zien als waanideeën.

"Barthes wil laten zien hoe belachelijk liefde is door de literaire insteek ervan te illustreren. Als je zijn boek leest zie je dat liefde een constructie is en zou je eigenlijk nooit meer verliefd mogen worden." Fragments d'un discours amoureux, zo stelt Eugenides, heeft echter het tegenovergestelde effect: "Omdat het discours zo charmant en poëtisch is brengt het je net in een romantische bui." De idee dat net boeken ons tot hopeloze liefdesslaven maken, is dan ook de rode draad doorheen Huwelijk. "Boeken hebben een enorme invloed."

Als boeken werkelijk zo vermogend zijn en enkel de lamlendige echtverbintenissen te berde brengen, hoe dan gelukkige huwelijken te verklaren? "(lacht) Auteurs schrijven niet graag over geluk. Meestal krijg je een beter verhaal als je vertrekt van een ongelukkige situatie." Het enige boek waarin de echtgenoten in een staat van constante koekenbak verkeren, is volgens Eugenides Ian McEwans Saturday. "Dat boek focust op een extreem gelukkig huwelijk en dat is ongebruikelijk." Toch geeft hij toe dat het ook daar niet de rozengeur is die de maneschijn uitmaakt: "De interessantste passages handelen niet over het huwelijk, maar over de invasie van geweld in het gezin."

Non-huwelijk

De markantste gelukkige huwelijken uit de literatuur zijn in zekere zin de non-huwelijken (pun intended). De mystieke verbintenis tussen God en gelovige is zowat de enige die niet op ontgoocheling uitdraait, en het is een mogelijkheid waar ook Mitchell zich over buigt. Samen met studiegenoot Larry trekt hij door Europa en India op zoek naar de zin en onzin van het bestaan. Hij is geïntrigeerd door de verschillende religies, maar vindt zichzelf geboycot door lijf en leden. "Een meisje is geen watermeloen waar je een gaatje in prikt om te kijken of ze zoet is", is het advies dat hij van een pastoor krijgt, al weet hij niet "hoe dat zijn celibaat", hoe tijdelijk ook, moet "vergemakkelijken".

De klemtoon op religie en het huwelijk is er, maar leidt nergens tot een invraagstelling van het onlosmakelijke verband tussen de twee. Het enige huwelijk in het boek voltrekt zich haast stilzwijgend in een kerk. "Dat is hoe onze samenleving in elkaar zit. Ik trouwde voor de kerk, en de meeste van mijn vrienden deden dat ook." Zijn ze in de States dan geloviger? "Nee, de meeste mensen gaan daar ook niet naar de kerk." (lacht) "Maar zo'n slecht idee lijkt het me niet. Voor ik trouwde moesten we lessen nemen en kregen we bepaalde richtlijnen over hoe je elkaar zou moeten behandelen. Er zijn ergere dingen."

Dat lijkt ook heel even zo als hij het heeft over de vertaling van de titel van The Marriage Plot: "De titel heeft me compleet verrast. Ik heb gepraat met mijn redacteur en begrijp de moeilijkheden die ze hadden, maar ik zou zelf nooit een boek lezen dat Huwelijk heet. De titel creëert volledig andere verwachtingen." Ook over het kaftontwerp is hij niet laaiend. De foto toont een vrouw met twee handen op haar in een bloemenjurk gehulde buik. "Die jurk lijkt eerder jaren 1880 dan 1980. De twee handen moeten handen van verschillende mannen voorstellen, maar dat is nauwelijks te zien."

De buitenkant is echter de buitenkant, en die, zo ervaart ook Madeleine na een kortstondige relatie met een onderbroekenmodel, is niet alles. Eugenides' advies is ontegensprekelijk: "Over boeken praten is altijd wat raar. Je moet ze lezen en ervaren."

"Do you promise to take The Marriage Plot as your next read?"

"I do."

Jeffrey Eugenides
Huwelijk
(The Marriage Plot)
Vertaald door Jan de Nijs & Gerda Baardman
Prometheus, 394 p., 29,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234