Vrijdag 15/10/2021

'En toen kreeg ik weer slaag'

Fysiek en emotioneel geweld, eremoorden, maagdelijkheidscontroles, gedwongen huwelijken. Het zijn onderwerpen die pas de afgelopen jaren bespreekbaar werden in Turkije. De cijfers zijn hallucinant: bij lagergeschoolde vrouwen is meer dan 90 procent slachtoffer van mishandeling. En als ze dan niet wordt mishandeld, blijft de onafhankelijkheid van de man. 'Een wet veranderen is al moeilijk, maar hier moet een hele mentaliteit veranderen.'

Ayfer Erkul

Fadime (36), klein en mollig, heeft rode handen van het schrobben. Om een cent bij te verdienen, poetst ze bij 'rijke mensen'. "Kaderim bu (dit is mijn lot)", zegt ze gelaten, terwijl ze kreunend gaat zitten op een gammele stoel. De vrouw is al blij dat haar zes kinderen gezond zijn. Tien jaar geleden verhuisde ze met haar echtgenoot van een dorpje in Kars, in het uiterste oosten van Turkije. Nu woont ze in een gecekondu (letterlijk een huis dat op een nacht in elkaar werd gestoken) aan de rand van Ankara, samen met haar man en zes kinderen tussen de negentien en drie jaar.

Het lot heeft haar blijkbaar ook toebedeeld dat haar buren haar schelle kreten van pijn door de muren heen moeten horen. Iedere avond weer, soms gepaard gaand met huilende kinderstemmen. Altijd hetzelfde scenario. "Hij komt thuis, eet, drinkt zijn raki en windt zich dan over iets op. Want altijd is er wel iets mis. Het eten was te zout, het brood hard of zijn bord te vol."

De laatste keer was eergisteren, toen ze hem had tegengesproken. "Hij heeft de idee opgevat om onze oudste dochter uit te huwelijken aan de zoon van zijn broer in Kars. Ik zei hem dat het misschien niet zo'n goed idee was. Ik had op tv iets gezien over huwelijken tussen familieleden die een groter risico op gehandicapte kindjes opleverde. En toen kreeg ik weer slaag."

Ze trekt haar hoofddoek vaster rond haar hals, zodat de rode plekken minder zichtbaar zijn. We moeten haar keer op keer beloven dat haar familienaam niet in de krant komt. "Ik zou niet kunnen leven met de schande", zegt ze. Nooit zou Fadime erover denken om haar man te verlaten. Ze gaat nog liever dood. "Erkektir, sever de döver de", zegt ze, alweer gelaten. Het is een man, hij kan je slaan of liefhebben: een vaak gehoorde uitdrukking in Turkije, soms ironisch maar vaak gemeend gebruikt.

Natuurlijk is niet iedere vrouw in Turkije een Fadime. Maar de cijfers van het vrouwenmishandeling in het huwelijk zijn hallucinant. Uit een onderzoek, uitgevoerd in 1998, bleek dat bijna drie op de vier vrouwen met een universitair diploma slachtoffer waren van fysiek of emotioneel geweld in familieverband. Bij de lagergeschoolden steeg dat tot meer dan 90 procent. "Eigenlijk zouden er in Turkije zo'n 3.500 vluchthuizen moeten zijn", zegt Meltem Gevrek (34). "Nu is dat aantal niet eens een tiende." Gevrek is secretaris van de vereniging KA.DER in Ankara, die zich inzet voor het vervrouwelijken van de politiek in Turkije. Daarbij hoort ook het steunen en opleiden van vrouwelijke kandidaten. "We hebben de programma's van alle partijen opgevraagd. Bleek dat niet een ernstige voorstellen had voor problemen die Turkse vrouwen treffen. De kwestie wordt nog steeds niet ernstig genomen."

Behalve mishandeling zijn er nog eremoorden en maagdelijkheidscontroles, die de laatste jaren beetje bij beetje uit de taboesfeer werden gehaald. En dan nog. "Weet je dat in dit land, als een vrouw door tien mannen wordt verkracht, het voldoende is dat een van hen bereid is om met haar te trouwen om de rest ongestraft te laten?"

Een derde van de vrouwen in Turkije kan niet lezen of schrijven. Armoede is heel vaak de oorzaak. Gevrek "Maar daarbuiten heerst, vooral in plattelandsdorpen nog de gedachte: 'Ach ze gaat toch trouwen, ze heeft geen boeken nodig'."

Alle hoop is gevestigd op de vrouwelijke justitieminister Aysel Celikel, die pas sinds enkele maanden aan de macht is. Of ze in deze legislatuur veel kan veranderen in een problematiek die zo ingebakken zit in de bevolking, is nog de vraag. "Het gaat inderdaad veel meer om een mentaliteitsverandering dan een wetsverandering. Want veel dingen die eigenlijk onrecht doen aan de vrouw, worden zonder probleem geaccepteerd. 'Ik ben een vrij en onafhankelijk', vertellen sommige vrouwen mij. 'Ik werk, verdien goed, ga op vakantie'. 'Ja', zeg ik dan, 'maar hoe vrij voel je je als je 's avonds alleen op stap gaat en je meer dan een keer door een man ofwel wordt bepoteld ofwel voor hoer uitgescholden?"

Meer mentaliteitsverandering, ook bij de vrouwen zelf, daar is Deniz Utku (27) het mee eens. Ze leidt samen met haar zus Derya (24) een bureautje voor webdesign in Ulus, Istanbul. Tegelijk zijn de zussen de oprichters van Bekar Kadinlar Kulübü (BKK), een website voor onafhankelijke, ongetrouwde vrouwen. "Die vrouwen willen geen man, dachten ze in het begin over ons", lacht Deniz. "Een soort dolle Mina's die mannen haten. Terwijl wij gewoon sterke vrouwen zoals wij wilden bij elkaar brengen. Vrouwen die werken, onafhankelijk zijn en de gelijkheid tussen man en vrouw nastreven. Ik begrijp wel dat dat niet gemakkelijk is als je arm bent. Maar de vrouwen die lid werden van BKK, en dus geld en opleiding hadden om een pc te gebruiken, stelden ons voor een groot deel diep teleur."

Deniz slaat haar ogen geërgerd op. "In de gespreksonderwerpen bleef de afhankelijkheid van de man. Ze spraken vooral over liefdesverdriet en overspel, nooit eens over een boek dat ze lazen of een concert dat ze zagen."

De teleurstelling in de eigen sekse blijft een jaar na de oprichting voortduren. "Aanvankelijk hadden we ook mannen toegelaten als lid, want we vonden het onnozel om hen te verbieden. Maar toen begonnen we klachten te krijgen van onze vrouwelijke leden. De mannen deden vervelend, plaagden hen met seksueel en seksistisch getinte mails. Dus beslisten we om de mannen te schrappen. Maar toen kwamen er klachten van de vrouwen. Pas nu beginnen wij in te zien dat niet iedereen is zoals wij. In deze crisistijd zoeken ze een gemakkelijk leven met een man die voor het inkomen zorgt zodat zijzelf kaartavondjes kunnen aflopen."

Andere vrouwen proberen de ongelijkheid tussen man en vrouw in Turkije vanuit puur politieke hoek te bestrijden en stellen zich aseksueel op. In Tunceli, in het oosten van Turkije, spreken de vrouwen van de linkse partij Hadep iedereen, ook buitenstaanders, aan met arkadas, kameraad. Het klinkt gedateerd, zelfs een beetje lachwekkend, maar de sfeer in dit kale lokaal is doodernstig. "De vrouwen in deze regio hebben heel veel geleden", zegt kameraad Naciye, de voorzitster van de vrouwentak van Hadep in Tunceli. Naciye bedoelt de strijd tussen de PKK en het Turkse leger die in deze streken jarenlang werd uitgevochten. "Veel vrouwen moesten verhuizen van de dorpen naar de stad. Terwijl ze in het dorp nog zelf voor hun eigen inkomen konden instaan, geraakten ze hier die onafhankelijkheid kwijt. Nu zitten veel vrouwen thuis, terwijl hun man op café rondhangt, want ook voor hem is er geen werk."

Café, het woord is gevallen. Tegen de etablissementen, waar vrouwen en mannen samen een biertje drinken, is er geen bezwaar. Maar de hel barstte vorig jaar wel los toen vrouwelijke diensters werden aangenomen in de kroegen van Tunceli. Er volgden betogingen, mannen gingen met elkaar op de vuist, vrouwen in Tunceli scheldden de 'vrouwen van lichte zeden' de huid vol. In de onlusten viel zelfs een dode.

"Toch was het protest niet zozeer gericht op de vrouwen zelf", zegt kameraad Naciye. "Voor ons waren die vrouwen voorbeelden van hoe onze sekse wordt uitgebuit. Het was tegen onze eer." Zelf zien ze er heel uniseks uit in hun losse broeken en sweaters, make-uploos gezicht en haar dat in een slordig staartje is samengebonden. "De manier waarop ze showden met hun lichaam. In Tunceli zul je niet zo snel van dat soort vrouwen zien." (afkeurende blik) De diensters werden ten slotte verdreven, zodat enkel nog mannen bier schenken in kroegen. "Aan mannen en vrouwen", benadrukt kameraad Naciye.

Morgen het laatste deel: De opheffing van de staat van beleg in Oost-Turkije: 'Mag ik nu alstublieft terug naar mijn dorp?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234