Zondag 24/10/2021

En toen eindigde de derde weg op een blinde muur

Te oordelen aan haar oprecht stralende glimlach had sp.a-voorzitster Caroline Gennez niet door dat ze met een probleem zat, toen ze eind augustus op de Democratische ConventieGennez en de liberalen laafden er zich nog een allerlaatste keer aan de paarse droom, niet goed beseffend dat die definitief kapot is en dat uit de brokstukken enkel een weeë geur van ideologische verwatering opstijgt. Het is niet goed voor socialisten als liberalen met evenveel recht hun idolen of hun gedachtegoed kunnen opeisen (en vice versa, maar dat is nu het punt niet). En, dat is wat er in dat enorme footballstadion van de Denver Broncos aan de hand was; dat is wat er afgelopen zondag in Vlaanderen, maar nog zo veel feller in pakweg Frankrijk, Groot-BrittanniëAls Louis Tobback nog een paar keer zijn cynische grap herhaalt dat de socialisten de tweede sterkste partij in Vlaanderen geworden zijn, dreigen ze het bij de sp.a-top nog te gaan geloven ook. Feit: het was zondag niet goed. De sp.a zakte naar een bodemkoers van 15,3 procent - enkel in het dioxinejaar 1999 was het nog slechter. Het was ook geen gloriedag voor links in het algemeen in Vlaanderen. Bij elkaar opgeteld halen groen en rood sinds het begin van de jaren tachtig een score tussen 25 en 30 procent. Daar blijft vandaag nog krap 20 procent van over. De communicerende vaten van sp.a en Groen! lekken, en het lek zit aan de rechterkant. Elders in Europa was de schade nog zoveel groter. In Duitsland verkent de SPD een historische diepte, net als Labour in Groot-Brittannië. In Nederland, Frankrijk of Portugal werd eensklaps 10 procent of meer verloren.Zijn er incidentele verzachtende omstandigheden? Jawel, meent politoloog Patrick Vander Weyden (UGent), hoofdredacteur van Sampol, het leidende tijdschrift van de sociaaldemocratie in Vlaanderen. “De partijen die ontgoochelen zijn de partijen die ruzie maken: VB, open Vld, Lijst Dedecker, en ja, dus ook de sp.a. Hetzelfde gaat op voor Europa. De socialistische partijen die de meeste klappen gekregen hebben - Labour in Groot-Brittannië, PS in Frankrijk - zijn verscheurd door interne vetes. Zeker een linkse kiezer of een militant houdt vast aan eendracht en solidariteit.” “Alle volkspartijen hebben het moeilijk”, nuanceert ook Olaf Cramme, directeur van de Labour-denktank Policy Network tegenover De Morgen. “Links heeft fors verloren, maar het is niet zo dat Merkel, Sarkozy of de Tory’s daar winst tegenover plaatsen. Ze hebben gewonnen omdat ze minder verloren hebben.”

Nostalgie naar Brandt en Stevaert

De neergang van de socialisten in Europa valt des te feller op omdat net het neoliberale marktkapitalisme, de ideologische vijand zeg maar, een systeemcrisis doormaakt met zware sociale en economische gevolgen. “Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor de stelling dat een crisis socialistische partijen politieke baten brengt”, doceert socioloog Mark Elchardus (VUB), tevens voorzitter van de Socialistische Mutualiteiten. “In tegenspoed zoeken mensen geborgenheid en zekerheid bij politici met een kalmerende, behoudende boodschap. Of integendeel, naar het uiterste van het populisme.”Het verklaart waarom de socialisten niet wonnen bij de jongste verkiezingen, maar nog niet waarom ze zo fel en eenduidig verloren. “De economische crisis verergerde de neergang van de sociaaldemocratie, maar veroorzaakte hem niet”, bevestigt Olaf Cramme van Policy Network. “De sociaaldemocraten hebben de voorbije maanden onvoldoende lef gehad om de kern van het probleem aan te raken. Ze bleven de goede beheerders die susten dat het allemaal nog wel meeviel”, vindt Jos Geysels, publicist en oud-partijleider van Agalev (nu Groen!). “In liberale en conservatieve kringen wordt vandaag meer over Marx gedebatteerd dan bij de socialisten. Niet dat we allemaal plotseling weer marxist moeten worden, maar je mag toch van een socialist hopen dat hij vandaag een kritische, globale analyse maakt. De socialisten zijn veel te laat ontwaakt uit de ideologische consensus, en ondertussen waren Sarkozy, Merkel en zelfs Verhofstadt gaan lopen met de boodschap.”Punt is natuurlijk dat de sociaaldemocratie vandaag ook geen leidersfiguren heeft om haar stem in het kapittel van Merkel, Sarkozy of zelfs Kris Peeters te laten horen. De Spaanse premier Zapatero heeft, om het voorzichtig uit te drukken, geen internationale allure en zijn Britse evenknie Gordon Brown krijgt niet eens zijn eigen partij onder controle. “Ik zoek vergeefs naar de generatie na de Willy Brandts en de Olaf Palmes. Die is er niet. Je hebt aan de top van de sociaaldemocratie te weinig mensen gehad die probeerden daar wat tegenover te stellen”, zegt Karel Van Miert daarover. “Ze zijn er natuurlijk wel geweest, de Stevaerts, Schröders, Blairs, Jospins of Koks”, nuanceert politoloog Carl Devos (UGent). “En ze hebben de socialisten in de jaren negentig ook een periode van hoogconjunctuur bezorgd. Maar hun verhaal is al een tijdje op en er zijn geen opvolgers opgestaan die de toon van het politieke debat bepalen.”En dat is niet alleen een kwestie van figuren of generaties, maar ook van de boodschap zelf. “Het gaat om vertrouwen”, weet Rene Cuperus, politiek analist bij de Wiardi Beckman Stichting, denktank van de Nederlandse PvdA. “Wouter Bos redt de banken en de kiezer geeft de punten aan Balkenende. Dat is de cruciale kwestie waarover de sociaaldemocraten zich nu toch wel eens dringend moeten gaan bezinnen: de kiezer beschouwt hen als beheerders, niet als beschermers.” “Onze sociale bescherming staat onder druk”, ziet ook Carl Devos. “Mensen voelen dat voor het eerst de volgende generatie het niet per definitie beter zal hebben dan de vorige. Dat leidt tot bezorgdheid en angst. Tegelijk zien dezelfde mensen dat ze in die situatie verkeren terwijl de socialisten toch overal langdurig in de regering gezeten hebben. En dus voelt de kiezer zich in de steek gelaten en acht hij de socialisten mee verantwoordelijk voor het op hol geslagen systeem. Hij aanvaardt van hen geen excuses, aangezien ze al die tijd in de cockpit gezeten hebben.”

Meehuppelen over de derde weg

Cruciaal daarbij is de middenkoers die over de derde weg liep en waarop socialisten het voorbije decennium iets te vrolijk meegehuppeld zijn. Nu die derde weg ten einde is, staan dezelfde socialisten met de neus tegen de muur. “De derde weg was een Britse uitvinding en was in eerste instantie ook enkel voor Brits gebruik bedoeld”, weet Olaf Cramme van de Labour-denktank Policy Network uit eerste hand. “Het was een manier om het Britse aftandse socialisme te moderniseren en te te bevrijden uit zijn impasse. Toen dat eenmaal gebeurd was, heeft ook Tony Blair die gedachte losgelaten. Maar ik zie ook wel de ideologische leegte die sindsdien ontstaan is.” Mark Elchardus: “Zijn de sociaaldemocraten te ver meegegaan? Ongetwijfeld. Maar we zitten vandaag niet in de antithese van de derde weg, want dan zouden de liberalen de zwaarste prijs betaald moeten hebben.”“De derde weg loopt dood en er is geen nieuw spoor geopend”, oordeelt Jos Geysels over de identiteitscrisis van rood. “Het socialisme heeft zich getooid met de pluimen van het liberalisme en is zijn eigen veren vergeten. Solidariteit met de zwakkeren werd plotseling vies miserabilisme, gelijke rechten werden gelijke kansen. Dan moet je niet verbaasd zijn dat de kiezer je deur voorbijloopt nu die sociale kwesties weer aan de orde zijn.”En daarmee raken we the heart of the matter. Rene Cuperus: “De socialisten zijn hun natuurlijke verbindingskracht met hun achterban kwijtgespeeld. Als onderdeel van de beleidselite hebben de socialisten mee de verzorgingsstaat hervormd. Je kunt respect hebben voor het intellect van Frank Vandenbroucke of Wim Kok, maar hun eigen publiek heeft dat zaakje nooit vertrouwd. Symbolisch daarbij is de verwijdering van de eigen vakbond, bijvoorbeeld ten tijde van het Generatiepact in België. Het is niet omdat Wall Street in elkaar klapt dat alle zonden vergeven zijn.”Bijkomend probleem daarbij is dat de sociaaldemocratie steeds minder het monopolie op de linkerflank kan claimen. In Vlaanderen valt dat nogal mee - in de mate dat je de zwakke resultaten van Groen! een meevaller kunt noemen voor sp.a - maar elders duiken steeds ambitieuzere kapers op de kust op. Neem Daniel Cohn-Bendit, wiens ‘Verts’ in Frankrijk met de klap even groot geworden zijn als de verdeelde PS. Jos Geysels is, uiteraard, een fan. “Cohn-Bendit is er, sinds 1968, wél in geslaagd om zijn denken aan te passen zonder in opportunisme te vervallen”, vindt hij. “Je kunt de man veel verwijten, maar hij beschikt over een natuurlijk intellectueel leiderschap. Hij heeft een project en hij kan dat netjes uitleggen. Zoals, op een ander niveau, Jean-Michel Javaux bij Ecolo. Of zoals Joop Den Uyl vroeger bij de PvdA.”Het gevaar komt niet alleen van groen, maar ook van donkerrood. “De groenen vormen een apart ideologisch verhaal dat je niet zomaar kunt overnemen. Maar voor de evoluties bij radicaal links zou ik toch een beetje opletten”, waarschuwt Olaf Cramme. “Die Linke in Duitsland, de SP in Nederland of radicaal links in Portugal zijn een rechtstreekse en gevaarlijke concurrent voor de sociaaldemocraten gebleken. Met hun oplossingen kom je niet ver vooruit, maar wel met hun analyse en met de snaar die ze raken bij de volkse kiezers.”De fragmentatie van het eigen electoraat is lang niet nieuw, de klap is door de economische crisis alleen nog erger aangekomen. “De sociaaldemocratie kampt al sinds de jaren vijftig met een gestage neergang”, legt Mark Elchardus uit. “In de jaren tachtig is dat versneld omdat het socialisme onvoldoende een antwoord heeft gevonden op twee opkomende problemen, die veeleer sociologisch dan economisch zijn: de omgang met diversiteit en het maatschappelijke onbehagen. Socialisten hebben de multiculturele samenleving eerst genegeerd en dan te positief ingekleurd. Ze hebben zich daarmee vervreemd van hun kiezers. Je kunt verontwaardigd zijn over de racistische remedie van extreem rechts, maar daarmee ontsla je je niet van je eigen verantwoordelijkheid als je zelf geen afdoende antwoord hebt.”

Partij van hippies en yuppies

“Dat onbehagen zit op dezelfde breuklijn”, vervolgt Elchardus. “In een vergrijzende samenleving verlangen mensen naar een idealistisch beeld van de maatschappij van de jaren vijftig-zestig, toen economische groei hand in hand ging met een soort mentale rust. De socialistische partijen hebben op dat verlies van zekerheden gereageerd door zich te ontzuilen en te moderniseren. Wellicht was er geen alternatief, maar daardoor verloren ze nog meer van hun achterban. Door in te zetten op een soort ‘ethisch socialisme’ appelleerden ze aan een nieuw hooggeschoold electoraat, maar dat is dus niet altijd even trouw gebleken.”Niet alle stemmen oordelen even mild over de gevolgen van die modernisering. “De arrogantie van links”, noemt Carl Devos het. “Socialisten hebben het niet nodig geacht om een antwoord te verzinnen op de angst en onzekerheid van hun kiezers. Migratie? Mocht niet over gesproken worden. Normen en waarden? Dat was voor de conservatieven. Als we maar in De laatste show zitten! Als je daar een vraag bij stelde, was je een intellectueel. En als Steve Stevaert dat woord uitsprak, was dat als verwijt bedoeld.” “Van een arbeiderspartij zijn de socialisten overgegaan in een partij van hippies en yuppies”, valt de Nederlandse PvdA-analist Rene Cuperus bij. “De yuppies werden verleid met mild marktdenken, de hippies met een libertair-progressieve agenda en een elitaire politieke correctheid, met name op de multiculturele thema’s. Prototype van die koers is Freya Van den Bossche, die het bestond om met veel luister in Thailand te gaan trouwen. Dat je niet inziet dat je daarmee een slag in het gezicht geeft van je traditionele kiespubliek, zegt alles over de wereldvreemdheid van die elite.” Het terugdraaien van die politieke correctheid blijkt overigens makkelijker gezegd dan gedaan. Net in Nederland is binnen de PvdA een verscheurende rel ontstaan nadat partijleider Wouter Bos een strenge nieuwe integratiekoers in een partijnota had laten gieten. Bos ontsloeg ook minister voor Integratie Ella Vogelaar uit het huidige kabinet omdat ze “te soft” omging met de problematiek. Hoe gevoelig de kwestie bij ons ligt, ondervond burgemeester Patrick Janssens dan weer toen hij een hoofddoekenverbod voor ambtenaren in loketfuncties verordende.Ten gevolge van die modernisering zijn de socialistische partijen ook de waarde van de nabijheid uit het oog verloren. “Althans in Vlaanderen is dat de échte structurele zwakte van het socialisme tegenover de christendemocraten”, denkt Patrick Vande Weyden. “Als Leterme zegt dat het succes van zijn partij in West-Vlaanderen het gevolg is van investering in lokale verankering en structuren, dan geloof ik hem. Ook dat is een kwestie van geloofwaardigheid: zorg ervoor dat je altijd overal dezelfde boodschap verkondigt.”Mark Elchardus is het daar niet noodzakelijk mee eens. “Je moet wel weten wat je wilt natuurlijk. Steve Stevaert lette wél op de kleintjes, de signalen die opborrelden uit de vakbond of het ziekenfonds, maar het pure cliëntelisme heeft hij terecht afgezworen. De PS kan zijn terugval op de oude industriële Waalse west-oostas afremmen door zijn lokale verankering, ja. Ze doet dat wel niet door vriendelijk wuivend door de straten te lopen, maar door een publiek aan zich te binden met jobs, uitkeringen en sociale woningen. Dat is het geheim van Michel Daerden. Ik denk niet dat we daar nostalgisch naar moeten terugverlangen.”

Terug naar Obama

“Laten we alsjeblief niet terugkeren naar de tijd van collectivisme en etatisme”, bidt ook Olaf Cramme. Maar wat dan wel? Mark Elchardus: “Een wonderformule bestaat niet. Ik geloof wel in een combinatie van verschillende factoren. Een vernieuwd socialisme zal opnieuw ‘flinks’ moeten durven te zijn. Zekerheid is niet alleen een kwestie van sociale bescherming maar ook van het benoemen en aanpakken van de vervelende aspecten van ons samenleven. Respect is een tweede ordewoord. Caroline Gennez heeft dat mooi verwoord met haar ‘gewone dromen van gewone mensen’. Ze moet dat spoor vooral blijven bewandelen. En ook de actieve welvaartstaat moet weer vanonder het stof gehaald worden, als geloofwaardige buffer tegen de economische onzekerheid.”En dan is er, om de cirkel van dit verhaal rond te maken, nog Barack Obama. “Obama kan voor socialisten een inspiratie zijn, maar geen model”, besluit Olaf Cramme. “Zijn beleid is een zegen voor de Amerikanen, maar is niet over te plaatsen naar Europa. Wat je van Obama wel kunt leren, is hoe je op een hedendaagse manier in dialoog kunt geraken met een versplinterd en gediversifieerd publiek. Ik heb het dan niet enkel over de nieuwe communicatiemiddelen, maar ook over de tone of voice.” “Wat is het meest socialistische aan Obama?”, vult Jos Geysels aan. “Zijn empathie en zijn verontwaardiging. Die klank zou ik graag ook weer bij de échte socialisten horen.”

Groot-BrittanniëGordon Brown (Labour)-7 procentFrankrijk Martine Aubry en Ségolène Royal-12,5 procentNederlandWouter-11,1 procentSpanjeRodríguez Zapatero (PSOE)-5 procent

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234