Dinsdag 06/12/2022

ReconstructieOorlog in Oekraïne

En toen besloot Zelensky zijn eerste plan te schrappen: de maandenlange voorbereiding van de Oekraïense tegenaanval

Oekraïens president Volodymyr Zelensky poseert voor een selfie in Izjoem, de noordoostelijke stad die de voorbije dagen heroverd werd op Rusland. Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Oekraïens president Volodymyr Zelensky poseert voor een selfie in Izjoem, de noordoostelijke stad die de voorbije dagen heroverd werd op Rusland.Beeld Anadolu Agency via Getty Images

In ijltempo veroverde het Oekraïense leger de afgelopen dagen duizenden vierkante kilometers terrein op de Russen. Maar in hoeverre was dat écht een verrassing? Achter de schermen was Kiev al maanden bezig de plannen uit te werken, met de hulp van de Verenigde Staten.

Julian E. Barnes en Eric Schmitt en Helene Cooper

Maanden geleden al kreeg de strategie achter de snelle militaire overwinningen van Oekraïne van de afgelopen dagen vorm. Dat gebeurde, zo stellen Amerikaanse ambtenaren, in een reeks intensieve gesprekken tussen Oekraïense en Amerikaanse functionarissen over de verdere aanpak van de oorlog.

Het tegenoffensief - dat deze zomer na spoedoverleg tussen hoge Amerikaanse en Oekraïense vertegenwoordigers werd bijgesteld - heeft de verwachtingen overtroffen. Oekraïense troepen hebben het Russische commando verwoest en lijken klaar om hun opmars in het noordoosten van het land en een andere operatie in het zuiden te verzilveren.

Het werk begon kort nadat de Oekraïense president Volodymyr Zelensky zijn generaals verteld had dat hij een dramatische stap wilde zetten om te laten zien dat zijn land de Russische invasie kon terugdringen. Onder zijn bevel ontwierp het Oekraïense leger een plan voor een brede aanval in het zuiden, om Cherson te heroveren en Marioepol af te snijden van de Russische troepenmacht in het oosten.

De Oekraïense generaals en Amerikaanse functionarissen geloofden dat een dergelijke grootschalige aanval tot enorm veel slachtoffers zou leiden en dat het niet zou lukken snel grote stukken grondgebied te heroveren. De Oekraïners verloren al honderden soldaten per dag in wat een moordend conflict was geworden. De Russische troepen leden vergelijkbare verliezen, maar gingen door en verwoestten Oekraïense steden in de oostelijke Donbas-regio.

Advies gevraagd

De Oekraïense bevelhebbers, die lange tijd terughoudend waren om details van hun plannen te delen, begonnen zich meer open te stellen voor medewerkers van de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten en vroegen om advies.

Jake Sullivan, de Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur, en Andrii Jermak, een topadviseur van Zelensky, hebben volgens een hoge regeringsfunctionaris meerdere malen gesproken over de planning van het tegenoffensief. Generaal Mark Milley, voorzitter van de legertop van de VS, en hooggeplaatste Oekraïense militaire leiders bespraken regelmatig inlichtingen en militaire steun.

In Kiev bleven Oekraïense en Britse militaire functionarissen samenwerken terwijl de nieuwe Amerikaanse defensieattaché, Garrick Harmon, dagelijkse gesprekken voerde met Oekraïense topofficieren.

Tijd was van essentieel belang, meenden Amerikaanse en Oekraïense functionarissen. Voor een effectieve tegenaanval moesten de Oekraïners in actie komen vóór de eerste sneeuw, want dan zou de Russische president Vladimir Poetin zijn controle over de gasvoorraden kunnen gebruiken om Europa onder druk te zetten.

Dit verslag van de aanloop naar het tegenoffensief is gebaseerd op interviews met meerdere hoge Amerikaanse vertegenwoordigers en anderen die op de hoogte waren van de geheime besprekingen tussen Washington en Kiev. Het gaat om gesprekken die de Oekraïense bevelhebbers hielpen de strijd vorm te geven. Velen praatten met ons op voorwaarde van anonimiteit.

Cruciale oefening

Amerikaanse functionarissen aarzelden om de volledige impact van het tegenoffensief in te schatten, omdat ze willen zien hoe het verder verloopt. Voorlopig heeft Kiev in elk geval de bovenhand.

Tijdens een oefening deze zomer zag het er anders uit. Amerikaanse en Oekraïense functionarissen testten daarin het potentiële succes van een breed offensief in het zuiden. De oefening, waarover CNN berichtte, deed uitschijnen dat een dergelijk offensief zou mislukken. Gewapend met de Amerikaanse scepsis gingen Oekraïense militairen terug naar Zelensky. Het zou - achteraf - een beslissend moment blijken.

“We hebben modellering en een aantal tafeloefeningen uitgevoerd”, zegt Colin Kahl, de beleidschef van het Pentagon, in een telefonisch interview. “Die reeks oefeningen suggereerde dat bepaalde wegen voor een tegenoffensief waarschijnlijk succesvoller zouden zijn dan andere. Wij gaven dat advies, de Oekraïners namen dat mee en kwamen tot hun eigen beslissing.”

De inzet was enorm. Oekraïne moest laten zien dat dit niet het zoveelste bevroren conflict zou worden én dat het grondgebied op de Russen kon heroveren, wat belangrijk is voor het moreel van zijn bevolking en om de steun van het Westen te vergroten.

Een Oekraïense militair wuift vanuit zijn tank terwijl die het bevrijde dorp Verbivka binnenrijdt. Beeld NICOLE TUNG / NYT
Een Oekraïense militair wuift vanuit zijn tank terwijl die het bevrijde dorp Verbivka binnenrijdt.Beeld NICOLE TUNG / NYT

In de loop van augustus gaven Amerikaanse functionarissen op aandringen van de Oekraïners almaar meer informatie over de positie van de Russische strijdkrachten, waarbij zwakke plekken in de Russische linies aan het licht kwamen. De inlichtingen gaven ook aan dat Moskou moeite zou hebben om zijn troepen in het noordoosten van Oekraïne snel te versterken of troepen vanuit het zuiden te verplaatsen, zelfs als het de Oekraïense voorbereidingen voor het tegenoffensief zou ontdekken.

“We zagen dat de Russen veel van hun beste troepen naar het zuiden verplaatsten als voorbereiding op het andere tegenoffensief dat de Oekraïners uitvoerden”, zegt Kahl van het Pentagon. “We hadden dus redenen om aan te nemen dat door de aanhoudende morele uitdagingen en de druk van de Oekraïners delen van het Russische leger misschien wat brozer zijn dan ze op papier lijken.”

Nieuw plan

In plaats van één groot offensief stelde het Oekraïense leger er twee voor. Bij het ene, in Cherson, zou het door de concentratie van Russische troepen waarschijnlijk dagen of weken duren voordat ze spectaculaire resultaten zouden zien. Het andere was gepland voor de streek rond Charkiv.

Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en Oekraïne evalueerden samen het nieuwe plan en probeerden het opnieuw te simuleren. Deze keer waren functionarissen van de drie landen het erover eens dat het zou werken, en dat het Zelensky zou bezorgen wat hij wilde: een grote, duidelijke overwinning.

Maar het plan hing volgens een officier van de generale staf in Kiev volledig af van de omvang en de snelheid van aanvullende militaire hulp van de Verenigde Staten.

Oekraïne, een voormalige Sovjet-republiek die tot voor kort alleen oudere Sovjet-wapens gebruikte, had zijn eigen munitie grotendeels opgebruikt. Midden in de oorlog nieuwe wapensystemen leren gebruiken is moeilijk. Maar tot nu toe is die riskante zet succesvol gebleken. Er zijn bijvoorbeeld meer dan 800.000 patronen van 155 millimeter naar Kiev gestuurd. Alleen al de Verenigde Staten hebben sinds het begin van de oorlog in februari meer dan 14,5 miljard dollar aan militaire hulp toegezegd.

Vóór het tegenoffensief stuurden de Oekraïense strijdkrachten de VS een gedetailleerde lijst van wapens die ze nodig hadden om het plan te doen slagen, aldus een Oekraïense officier.

Specifieke wapens, zoals het High Mobility Artillery Rocket System (HIMARS), hebben een buitengewoon groot effect op het slagveld. De satellietgeleide raketten die door deze lanceervoertuigen worden afgevuurd, GMLRS genaamd, bevatten elk een springkop met 200 pond aan explosieven. Ze zijn de afgelopen weken door Oekraïense troepen gebruikt om meer dan vierhonderd Russische wapendepots, commandoposten en andere doelen te vernietigen, aldus Amerikaanse functionarissen.

Meer recent hebben de Oekraïense strijdkrachten door de VS geleverde HARM-raketten voor luchtaanvallen gebruikt tegen MiG-29 gevechtsvliegtuigen, die door de Sovjets ontworpen zijn. Geen enkele luchtmacht had dat ooit al gedaan. De raketten zijn bijzonder effectief gebleken in het vernietigen van Russische radars.

Oekraïense militairen laden een Amerikaanse M777-houwitser in de regio Charkiv. Beeld AP
Oekraïense militairen laden een Amerikaanse M777-houwitser in de regio Charkiv.Beeld AP

“We zien reële en meetbare vooruitgang in het gebruik van deze systemen door Oekraïne”, zei generaal Milley vorige week in Duitsland op een bijeenkomst van vijftig landen die Oekraïne bijstaan met militaire en humanitaire hulp. “De Russen hebben grote moeite om hun troepen opnieuw te bevoorraden en hun gevechtsverliezen te compenseren.”

Oekraïense en Amerikaanse functionarissen stellen dat de wekelijkse of tweewekelijkse aankondigingen van nieuwe wapenleveringen door het Pentagon vertrouwen geven aan de hoogste bevelhebbers in Kiev om complexe, gelijktijdige offensieven te plannen.

“Het belang van de westerse militaire steun ligt niet alleen in specifieke wapensystemen, maar in de zekerheid en het vertrouwen die het de Oekraïners geeft”, zegt Jack Watling, senior research fellow aan het Royal United Services Institute in Londen. Hij keerde onlangs terug uit Oekraïne. “Juist dat kunnen ze gebruiken bij hun planning.”

Toen Oekraïense soldaten afgelopen weekend gebieden in het noordoosten binnentrokken, stortten de Russische troepen in. Op sommige plaatsen rond Charkiv liepen de Russische soldaten gewoon weg van de strijd en lieten ze hun uitrusting en munitie achter, aldus Amerikaanse functionarissen.

De aanval op Cherson was, volgens mensen die op de hoogte waren van het plan, geen schijnbeweging of een afleidingsmanoeuvre. En het is gelukt Moskou te dwingen schijnreferenda over de vraag of delen van de regio Cherson zich bij Rusland willen aansluiten, uit te stellen. Maar zoals verwacht verloopt het tegenoffensief er trager, gezien het veel grotere aantal Russische troepen daar tegenover in Charkiv.

Zaporizja en Marioepol

Uiteindelijk, zo geloven Oekraïense functionarissen, is hun succes op lange termijn afhankelijk van doelstellingen die in de eerste, verworpen strategie stonden. Denk aan de herovering van de kerncentrale in Zaporizja, het afsnijden van de Russische troepen in Marioepol en het terugdringen van de Russische troepen in Cherson over de rivier de Dnipro, zo stellen Amerikaanse functionarissen.

Rusland is verzwakt. Dat het Russische leger de opbouw van Oekraïense troepen rond Charkiv niet opmerkte, toont aan dat het niet over degelijke inlichtingen beschikt. Het leger is gedecimeerd en heeft moeite zijn troepen te bevoorraden, waardoor Oekraïne de komende weken een kans krijgt, aldus Amerikaanse functionarissen.

Hoewel Oekraïne de mogelijkheid heeft om meer grondgebied in het oosten te heroveren, zeggen Amerikaanse en Oekraïense functionarissen dat het zuiden het belangrijkste strijdtoneel is.

“Cherson en Zaporizja zijn waarschijnlijk potentiële doelen”, zegt Michael Kofman, directeur Rusland-studies bij CNA, een onderzoeksinstituut voor defensie. “We vermoeden dat we daar verdere operaties van het Oekraïense leger zullen zien.”

Het plan dat voortkwam uit de besprekingen in de zomer leunde zwaar op Amerikaanse inlichtingen en hightech wapens. Maar Amerikaanse functionarissen benadrukken dat de eer voor het offensief volledig toekomt aan Zelensky en het Oekraïense leger, dat een relatief kleine troepenmacht in Charkiv naar een buitengewone overwinning leidde.

“Niemand kan de overwinning al uitroepen” zegt Kahl. Maar, zo voegt hij eraan toe: “Ik denk wel dat dit de wereld echt laat zien dat de Oekraïners in staat zijn complexe, offensieve operaties uit te voeren.”

© The New York Times Company

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234