Zondag 05/02/2023

En plots stond de literatuurtrein stil

'Een tekst vertalen is als een vrouw strelen met handschoenen aan', sprak de Belgische schrijver Kamiel Vanhole bij aanvang van de Literatuurexpress in Lissabon, zes weken geleden, tijdens een banket waar ook nobelprijswinnaar José Sarramago bij aanwezig was. Een van de organisatoren reageerde indertijd wat geprikkeld: 'Een tekst niet vertalen is als een vrouw in de kou laten staan.'

Berlijn

Van onze medewerker

Serge van Duijnhoven

Anderhalve maand, zevenduizend kilometer, twintig steden en elfhonderd vertalingen van teksten in elf Europese talen verder is het ambitieuze literaire project dit weekeinde in Berlijn tot voltooiing gekomen. Het reizende circus van de lezingen, debatten, recepties en musische slemppartijen is opgedoekt. De 106 schrijvers op de trein mogen huiswaarts keren, naar hun vrouw, kinderen, vrienden en anderen die een tijdlang ten bate van de literatuur in de kou zijn gezet. De vertalingen van hun werk mogen ze meenemen. Misschien komen ze nog van pas voor het vervolgproject dat uit de Literatuurexpress zal voortvloeien: de oprichting van een Internationaal Literair Netwerk. Het voorstel daartoe werd gistermiddag aangeboden aan György Konrad, president van de Academie van de Kunsten in Berlijn, en aan drie Europarlementsleden.

De trein was voor veel schrijvers een even unieke als slopende ervaring. Voor velen was het ook een eerste confrontatie met steden, landen en culturen die totnogtoe onbezocht waren gebleven. Hoewel in de meeste steden de rode loper werd uitgelegd en overnachtingen geschiedden in luxehotels, raakten heel wat auteurs fysiek en geestelijk uitgeput van het non-stop reizen, het offensief van de ervaringen waaraan iedereen werd blootgesteld, en het rigide schema van de evenementen en ontvangsten. De reispsycholoog die de trein begeleidde, had gewaarschuwd voor "tekenen van ernstige regressie" bij sommige passagiers, als gevolg van het reizen in een grote groep waarbij iedere schrijver kan rekenen op een persoonlijke begeleider. Grote drama's bleven uit tot Wit-Rusland, de totalitaire staat van de geschifte despoot Lukashenko, waar sommige schrijvers niet binnen mochten, een auteur de republiek niet mocht verlaten, en waar menigeen last kreeg van writer's block en andere depressieve of paranoïde aanvallen. In het aimabele Warschau kon de draad door de meesten weer worden opgepakt. Een van de sociale hoogtepunten van de reis was de trouwpartij van schrijfster Sylvia Treudl op de bovenste verdieping van het Rossija Hotel in Moskou, waarbij alle auteurs aanwezig waren als getuigen.

Aan de taak die de organisatie de schrijvers had gesteld, om hun denkbeelden duidelijk te maken over Europa, moet in de volgende maanden worden voldaan. Alle schrijvers is gevraagd een literaire tekst over Europa te fabriceren. Het resultaat zal worden gepubliceerd in een bundel die in veertig talen gepresenteerd zal worden op de Frankfurter Buchmesse 2001.

De Literatuurexpress 2000 was het initiatief van Thomas Wohlfahrt, een Duitse literatuurwetenschapper uit het voormalige Oost-Berlijn. Wohlfahrt, die in 1987 naar het Westen vluchtte. De laatste vijf jaar van zijn leven offerde hij geheel op aan zijn droom. Hij bracht een jong team tezamen, regelde subsidies, en zette de Literatuurexpress op de rails volgens het traject van de luxe Noord-Zuid Express (van Sint-Petersburg tot Lissabon), die de Brusselse bankier Georges Nagelmackers in de vorige eeuw decennialang tevergeefs tot stand probeerde te brengen. Aan het einde van de negentiende eeuw was het Bismarck die Nagelmackers' droom dwarsboomde. De ijzeren kanselier wilde geen spoorconcessies afstaan aan een Brusselse bankier, voor een trein die mogelijkerwijs door aartsvijand Frankrijk gebruikt zou worden voor 'verkeerde' doeleinden. Of de trein ook echt een begin heeft gemaakt met het geven van een culturele invulling aan de tot nu toe zuiver op politieke en economische leest geschoeide Europese Unie, zullen de komende jaren moeten uitwijzen. Hoe ver het verenigde Europa van de talen en culturen nog van ons verwijderd is, bleek op de trein niet alleen tijdens de spreekwoordelijke spraakverwarringen (What kind of beer is that Erdbeer?), maar vooral ook tijdens serieuze aanvaringen tussen Oost-Europese schrijvers. De Russische schrijvers waren woest over een open brief aan Vladimir Poetin (tegen de oorlog in Tsjetsjenië) die hun Oekraïense collega's hadden opgesteld buiten hun medeweten om. Ze openden een tegenoffensief en deelden boeken rond met snuff-foto's van Russen van wie de hoofden waren afgesneden door Tsjetsjeense guerrillastrijders.

Ook over de precieze tekst van de petitie voor György Konrad en de Europarlementsleden vlogen sommige auteurs elkaar in de haren. Vooral de stelling van de Griekse dichter Anastasis Vistonitis, dat "een nieuwe geopoëtica moet worden gecreëerd, een die parallel loopt met de nieuwe geopolitiek, zodat we een Europa kunnen scheppen dat aan ons allen toebehoort", zaaide verdeeldheid.

"Dat de culturele eenheid van Europa niet voor morgen is, is misschien maar goed ook", concludeerde de Duitse schrijfster Felicitas gisteren in Berlijn, de stad die zo lang het symbool is geweest van de tweespalt. "Eenheid is stilstand en verstarring - de dood in glazuur. Het uitzicht vanaf de toren van Babel is veel mooier dan het uitzicht vanaf de begane grond."

Er werden snufffoto's uitgedeeld van Russen van wie de hoofden waren afgesneden door Tsjetsjenen

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234