Dinsdag 07/12/2021

En nu niet de fout van 2003 maken. Nu geen triomfalisme

'Dit is de dertiende verkiezingsoverwinning op rij', zei Frank Vanhecke. En toch is dertien een ongeluksgetal

Het moet al vreemd lopen als Patrick Janssens straks geen bekende naam is voor alle lezers van Europese (kwaliteits)kranten en nieuwszenders. In zijn persoon symboliseert hij het einde van de vooruitgang van het VB.

door walter pauli

BRUSSEL l Dat uit zich het duidelijkst in Antwerpen, maar men ziet het fenomeen overal in Vlaanderen. Het VB manifesteert zich overal, maar bijna overal is de partij kleiner dan in 2004. Dus nu hard, goed en noest doorwerken. Nu niet denken dat het VB definitief onschadelijk is. Het beest is eindelijk in zijn kot gejaagd. Hou het daar.

Hij had het allicht zelf zo niet bedoeld, maar ongewild maakte Gerolf Annemans, terwijl Siegfried Bracke hem bleef uitdagen, de juiste analyse: het VB had "de limieten" bereikt. Woordkeuze van Annemans. De VB'er voegde er weliswaar aan toe "wegens de stemmen van de migranten en de snel-Belgwet".

Maar dat was al een heel andere teneur dan de boodschap van zijn voorzitter Frank Vanhecke, die de hele avond bleef doorbrallen over "wat ze in het Engels een landslide noemen", die om tien uur 's avonds, toen de Antwerpse uitslag al binnengelopen was, bleef doordrammen over "één enkele grote overwinnaar, en dat zijn wij", en zichzelf en zijn achterban bleef oppeppen met de uitspraak "dit is de dertiende verkiezingsoverwinning op rij". En toch is dertien een ongeluksgetal.

Het zal misschien nog niet meteen doordringen bij iedereen op het Madouplein, want - laten we realistisch zijn - het VB heeft objectieve redenen om tevreden te zijn. Er zijn tientallen nieuwe gemeentelijke mandatarissen voor het VB bijgekomen. De extreem rechtse partij heeft haar landelijke basis zo goed als vervolledigd.

Maar dat is het kleine telwerk. De uitdaging was duidelijk, al vermeed het VB het de laatste tijd om die ook uit te spreken. Maar verschillende journalisten deden dat wel in de plaats van Dewinter en co.: het zou vanaf gisterenavond gewoon wachten zijn op een van de vele Vlaamse gemeenten waar het VB erin zou slagen het cordon sanitaire te doorbreken. In een Antwerps district, ergens in de Antwerpse rand, in zoveel Vlaamse gemeenten waar het VB op de wip zou zitten, waar de een of andere burgemeester of kandidaat-schepen zich niet zou schromen met het VB in zee te gaan om zijn mandaat - en de bijkomende verloning - te behouden. Zoals het er gisterenavond naar uitzag, is dat níet zo. Die ambitie is niet waargemaakt.

Meer, voor het eerst moeten VB'ers nuanceren. "U moet het toch in zijn context zien", zei weerom Gerolf Annemans. Dat is voor het eerst dat het VB zich daartoe verplicht zag: uitleg te geven bij de resultaten. De vorige keren spraken de naakte cijfers op zich. Nu zag je ex-commissaris Bart Debie, VB-lijsttrekker in Borgerhout, een ex-flik met losse handjes die bij deze stembusgang eindelijk zelf eens een flink pak rammel kreeg. Uitgerekend in Borgerhout, waar hij met bijna 10 procent op zijn doos kreeg. Zelfs in de VLD vinden ze zo'n achteruitgang smadelijk. Maar ook Johan Demol, de ooit zo populaire 'law and order'-commissaris van Schaarbeek, ziet in die gemeente zijn score van 2000 gewoon gehalveerd worden. In Gent is Francis Van den Eynde aan het einde van zijn Latijn. Zeker, er zijn nog tal van andere steden waar het VB nog wat stijgt, soms zelfs tamelijk stevig (zoals Vilvoorde). Maar de partij van de eeuwigdurende vooruitgang heeft dus ook haar limieten.

Vergelijk het met een storm. Hoe erg ook, we weten nu dat het hoogtepunt van de storm achter de rug ligt. En tot dusver hebben de dijken het gehouden. Waakzaam blijven, maar in niet één gemeente, in niet één provincie, in niet één armetierig district is het VB een partner.

Er zullen vanaf vandaag honderd analyses geschreven worden wat de oorzaken en redenen zijn van en voor die stagnatie, wat de betekenis is. Mag dit elementje alvast niet verwaarloosd worden: de psychologie van de kiezer? De kiezer stemt immers graag op partijen die in een winning mood zitten. Kuddegeest, zelfs tot in het kieshokje. Als er een soort algemeen aanvoelen is dat het VB dé partij is, als het VB het gevoel kan opwekken dat hij de leidende partij is, als zo'n partij de tijd mee heeft, dan levert dat altijd een bonus op. Het VB - ware het Vlaams Blok of Vlaams Belang - heeft tien, vijftien jaar de tijdgeest mee gehad. Ze hebben er bangelijk veel stemmen mee gewonnen. Maar voor zover deze gemeenteraadsverkiezingen een nieuw sign of the time weerspiegelden, is het niet goed geweest. Het zou wel eens kunnen dat het VB zijn tijd heeft gehad.

Dat zou ook een teken aan de wand moeten zijn voor andere partijen. Als het VB stagneert, zal de discussie over het cordon sanitaire vanzelf een minder heet en gevoelig thema worden. Als de druk niet stijgt, hoeft de muur niet te breken. Het kán natuurlijk nog altijd. Vingers kruisen dus. Maar alvast is de extra druk weg.

En dan hebben ook de grote en vooral luide pleitbezorgers van het doorbreken van de cordon hopelijk hun beste tijd gehad. Want waarom heeft het VB in zoveel gemeenten nog gewonnen? Wel, eenvoudig, omdat in al die gemeenten er telkens partijen waren die fors hebben verloren. In Leuven springt het VB van de vijfde naar de derde plaats, over Groen! en VLD. Wel, Louis Tobback had overschot van gelijk: "De verantwoordelijkheid daarvan berust bij Groen! en de VLD."

Vooral de liberale partij moet in eigen boezem kijken. Ze zullen dat wel doen, want op een paar plaatsen na waar ministers de lijst trokken, was het geen fraaie dag. Een extrapolatie van professor De Schouwer, die een (even leerrijke als kunstmatige) vergelijking maakte tussen de (Vlaamse) verkiezingen van 2004 en de gemeenteraadsverkiezingen van 2006, leerde dat het VB één zetel achteruitging. Wel, dat verlies had natuurlijk nog veel groter kunnen zijn als de VLD in globo de stemmen had behaald waarop een liberale partij in normale doen een trekkingsrecht heeft.

Maar dan moeten er wel twee voorwaarden vervuld zijn. Eén: ze moeten komaf maken met die VLD'ers die voortdurend - excuseer me de uitdrukking - in het hol kruipen van het VB, in de hoop daar uit de wind te zitten van de volksmond en in de slipstream van het VB een electoraal graantje mee te pikken. Dat is niet gelukt.

Dat is trouwens nog nooit gelukt. Hugo Coveliers - wij herhalen: Húgo Coveliers - pakte voor de VRT uit met "een sociologische verklaring". De dag dat Coveliers sociologen nodig heeft om zijn waarheid te verklaren heeft hij definitief afgedaan. Jarenlang pakte VLD'er Coveliers uit met standpunten die bij het VB geleend waren, matrakkeerde hij zijn partijtop met hoogst antiliberale stellingen. Het was nooit goed genoeg, want nooit zo rechts en zo extreem als hijzelf wilde.

Nu zit hij bij het VB. Nu is er niemand meer die Coveliers verhindert om te zeggen wat hij denkt, om de boodschap te verspreiden die de gewone Antwerpse burgers, die hij toch zo goed kent, ook zeggen en denken. Vlott zou voor al die 'weldenkende Antwerpenaren' een electorale reddingsboei zijn. In werkelijkheid trok zijn Vlott het Antwerpse VB niet vlot. Gegeven het geweldige pak rammel dat de Oostendse VLD heeft gekregen, zou de VLD toch eens moeten nadenken wat aan te vangen met Jean-Marie Dedecker. Ook die wil nu op zijn beurt de VLD in het zogenaamde gat sturen achter het VB. De opeenvolgende praktijk leert dat dat, erg letterlijk, een zwart gat is waar stemmen (en dus mandaten) onherroepelijk verdwijnen.

Niet meer het VB nalopen, maar ook stoppen met interne ruzies. Het voorbeeld van Vlaams-Brabant is spreekwoordelijk. In Leuven haalde de VLD in 2000 haar beste score sinds mensenheugenis, met Rik Daems en Patricia Ceysens op de lijst. Eilaas, die carrières botsten. Daems werd minister-af, Ceysens minister - aan en dan weer af - en daar zaten ze. Twee gefrustreerde politici, beiden ver van hun pensioen, en beiden nog overambitieus. Vervolgens gunden ze elkaar het licht in de ogen niet. Toen Daems zijn privéproblemen had, lag Ceysens zeker niet op haar knieën om hem in Leuven te houden. Daems week uit naar Herent, en deed van daar uit zijn best om Ceysens te blijven destabiliseren. Het was Daems die een parlementair onderzoek tegen Ceysens eiste omdat ze haar parlementaire post voor verkiezingsdrukwerk gebruikte.

Het resultaat? In Leuven leidt Patricia Ceysens momenteel de kleinste partij, nog kleiner dan het VB of zelfs Groen!. Logisch, want la Patricia haalt vandaag natuurlijk meer voorkeurstemmen dan alle andere VLD-kandidaten, maar dat succes is altijd minder dan de gezamenlijke slagkracht van Ceysens en Daems. En Daems kan in zijn vuistje lachen met Ceysens' ongeluk. Hijzelf haalt in Herent nog minder stemmen, het meest beschamende resultaat van alle VLD-kopstukken in heel Vlaanderen.

Zo zal elke partij voor eigen deur moeten kuisen. Sp.a-Spirit deed het (geweldig) goed in de steden, maar er waren ook te veel kleinere plaatsen waar de partij stagneerde of zelfs achteruitging.

Er is nog een ander fenomeen ter linkerzijde. Zowel in Hoboken (twee zetels) als in Deurne (één zetel) haalde de PVDA+ stemmen. De vraag is nu: haalt het PVDA+ die zetels binnen omdat sp.a-Spirit naar het centrum schoof (en dus aan de linkerkant wat ruimte laat), of haalde de PVDA een deel van de ontevreden VB-kiezers binnen? Patrick Janssens is perfectionistisch genoeg om niet te willen weten of die PVDA-zetels mee het gevolg zijn van zijn strategie, of van de zwakte van de concurrentie.

En zo moeten ze allemaal voor eigen deur blijven vegen. CD&V heeft nog altijd een probleem in de steden. Groen!, zegt Vera Dua, hield stand in vergelijking met 2004, maar ze moet ook beseffen dat haar partij nog altijd niet uit de gevarenzone is. Als er één keer fors tegenvallende verkiezingen zijn, is Groen! weer weg. Zou het voordeel van Spirit, dat het, samen met maar los van de sp.a, erg goed deed, de Vlaamse ecologisten niet doen nadenken over nieuwe afspraken, vastere samenwerkingsverbanden? Is het Hasseltse voorbeeld - in progressief kartel, rood en groen samen, los naar 48 procent, en dat zonder Stevaert - niet wat creatief denkwerk waard?

En het antwoord hoeft nog niet eens positief te zijn. Zolang men maar ernstig nadenkt. Zolang men maar werkt. Zolang men de kans grijpt die zich nu voordoet. Zolang men zich niet triomfalistisch wentelt in zijn overwinning en met het oog op de volgende verkiezingen weer onderling gaat bakkeleien. Philip Dewinter roept uit "dat het géén nederlaag is, maar 0-0". Op het ogenblik dat een Vlaams Belangkopman de trukendoos van een Belgisch bondscoach moet bovenhalen, weet je in welke uitzichtloze situatie hij zit. In voetbaltermen: vier jaar terug speelde hij nog de halve finale, maar de trend is dat hij straks moet krasselen om de voorronde te overleven. Zo gaat dat in de voetbal, in het leven, en ook in de politiek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234