Vrijdag 25/06/2021

En nog een bericht uit de interne keuken van de NMBS

Waarom weigerde De Morgen mordicus de NMBS naar dat ene document over de kosten van het nieuwe Luikse spoorwegstation te laten kijken? Omdat de recente geschiedenis leert dat de NMBS-directie geen genade kent voor functionarissen die het wagen correcte financiële gegevens te openbaren, zo melden Douglas De Coninck en Marc Vandermeir.

De beschikking waarmee de Brusselse rechtbank van eerste aanleg De Morgen vorige week een dwangsom van 25 euro oplegde per uur waarin werd geweigerd bronnen prijs te geven, werd gisteren na negen dagen nietig verklaard. Daarmee komt dan wel een einde aan het om het uur narekenen 'aan hoeveel we intussen zitten', maar - zo valt te vrezen - niet aan de jacht die de NMBS ontketende op de bron.

De NMBS-directie hoopte via gerechtelijke weg inzage te bekomen in een document dat mee ten grondslag lag aan het artikel 'In een klein stationnetje aan de Maas' (Reporter 11/5). Daaruit bleek dat de kosten van het nieuwe station in Luik, dat wordt gebouwd onder toezicht van het NMBS-filiaal Euro Liège TGV, zijn opgelopen tot 350 miljoen euro, meer dan het dubbele dan bij aanvang was begroot. In het artikel werden een aantal saillante details opgesomd, zoals de hotelkosten van de Spaanse architect Santiago Calatrava. Die informatie ging terug op een nota die in het artikel werd toegeschreven aan "de dienst interne audit van de NMBS".

Zo'n nota bestaat niet, betoogde NMBS. Op de dienst interne audit kon immers geen spoor worden teruggevonden van zo'n nota. Daarom eiste de NMBS van De Morgen een kopie. Om te kunnen achterhalen "over wat voor soort document het hier eigenlijk gaat". Niks geen schending van het bronnengeheim, zo motiveerde advocaat Raf Verstraeten maandag de houding van de NMBS. "Als het werkelijk om een intern NMBS-document gaat, is het eigendom van de NMBS en heeft zij het recht om het minstens eens te kunnen bekijken."

"Het document vrijgeven, staat onvermijdelijk gelijk met het onthullen van de identiteit van de bron", betoogde meester Geert Glas namens De Morgen maandag in de rechtszaal. Onzin, repliceerde Verstraeten dan weer: "Dit heeft niks te maken met 'klokkenluiders' met wie de NMBS een rekening te vereffenen zou hebben." Hij verweet De Morgen stemmingmakerij door te insinueren dat het de NMBS erom te doen zou kunnen zijn rekeningen te vereffenen met een of meerder ambtenaren.

Tot eind 2001 werkte op de dienst interne audit Jean-Pierre D., een man die inmiddels zo aangedaan is door de gebeurtenissen van de voorbije maanden dat een simpel telefoontje van een journalist hem al ongeveer naar de kalmeringsmiddelen doet grijpen. Wat is er gebeurd?

Vorige week vrijdag weigerde de (nieuwe) raad van bestuur van de NMBS de jaarrekeningen voor 2001 goed te keuren. Volgens de cijfers van ex-gedelegeerd bestuurder Etienne Schouppe had de NMBS in 2001 een winst van 38 miljoen euro geboekt. Volgens een analyse van de bedrijfsrevisoren moet dat cijfer worden omgezet in een verlies van 137 miljoen euro. Een enkele jaren geleden met het oog op sociale herstructurering aangelegde provisie van 175 miljoen euro werd immers door Schouppe aangesproken om een aantal spectaculaire waardeverminderingen bij de filialen Inter Ferry Boats (IFB) en ABX te financieren. In het midden gelaten of je op basis daarvan kunt stellen dat de NMBS geknoeid heeft met de boekhouding rijst de vraag hoe het komt dat het tot medio 2002 moest duren voor iemand het ogenschijnlijke misbruik van voor andere doeleinden aangelegde provisies ontdekte.

Zo lang heeft het echter helemaal niet geduurd. Al kort na de zomer van 2001, en op basis van de semesterresultaten, worden Schouppe en de voorzitter van de raad van bestuur, Michel Damar, bestookt met vragen over de boekhouding door Jean-Claude Fontinoy. Hij is niet om het even wie. Hij werkt op het kabinet van minister van Financiën Didier Reynders (PRL) en is ondervoorzitter van de raad van bestuur van de NMBS. Fontinoy maakt zich al geruime tijd zorgen over de toestand bij IFB en ABX, waar de miljoenenverliezen - in euro's - zich maand na maand blijven opstapelen. Antwoorden krijgt Fontinoy naar eigen zeggen niet en dus besluit hij zich dan maar te wenden tot een kenner: hoofdboekhouder Jean-Pierre D. Die werkt op de dienst interne audit.

Jean-Pierre D. is zich van geen kwaad bewust als hij Fontinoy een aantal financiële analyses en ook persoonlijke commentaren bezorgt over de situatie bij IFB. Fontinoy is ondervoorzitter van de NMBS, en is eigenlijk zijn op één na hoogste hiërarchische overste. Hij hoort vanuit zijn functie namens belastingbetaler en aandeelhouder ook een bij wet voorzien toezicht uit te oefenen op de raad van bestuur, redeneert Jean-Pierre D.

Ook Fontinoy is zich van geen kwaad bewust en legt aan de raad van bestuur van de NMBS nota's voor in de trant van: "Geconfronteerd met de zorgwekkende toestand van de nv Inter Ferry Boats heb ik aan de heer Jean-Pierre D., lid van de dienst interne audit, gevraagd om mij een auditrapport toe te sturen, alsook...' Hoe gaat dat met documenten die ter sprake komen op een raad van bestuur van een overheidsbedrijf waar een ruim dozijn politieke backbenchers de koppen bijeen steekt? Documenten gaan, zoals dat heet, 'circuleren'. Een van de nota's van hoofdboekhouder D. komt op 15 november ter sprake in een artikel in het weekblad Tendances.

Roland Vermeulen, voorzitter van de liberale vakbond VSOA, afdeling spoor: "Een paar dagen later stond mijnheer D. op straat. Het was zonder meer een menselijk drama. Die man had 31 jaar onberispelijke dienst, gold als een van de knapste koppen binnen zijn dienst, zat ook niet zo ver van zijn pensioen... Er is toen tot op het allerhoogste niveau overleg geweest om Schouppe te doen terugkomen op zijn beslissing van ontslag op staande voet. Uiteindelijk is dat gelukt na een tussenkomst van het kabinet van premier Verhofstadt."

Verhofstadt? Overdrijft u nu niet een beetje?

Vermeulen: "Zo waar als ik hier zit. Zoals dat gaat met alle grote problemen in dit land werd kabinetschef Luc Coene erbij geroepen. Hij heeft, zoals dat heet, 'het dossier naar zich toegetrokken'. Jean-Pierre D. is hem eeuwig dankbaar, want dankzij Coene werd het ontslag omgezet in een schorsing van twee maanden. Het heeft hem wel ruim 6.000 euro loonsverlies gekost en zijn baan op de dienst interne audit was hij wel kwijt. Dat was een deel van het compromis. Op dat punt wou Schouppe geen enkele toegeving doen. Het onwaarschijnlijke is nu dat de analyses die mijnheer D. maakte - hij was de allereerste die wees op het probleem met het aanspreken van provisies - intussen tot in het detail door de feiten zijn bevestigd."

En niemand die zegt: die man had gelijk, haal hem terug?

"Zo werkt het niet bij de NMBS. D. is binnen de maatschappij zonder meer een paria. Niemand durft het zelfs nog aan om met hem praten."

"Potloden tellen, dat is wat ik nu doe', mompelt Jean-Pierre D. als we hem kortstondig aan de lijn krijgen. "Maar ik heb hier op mijn bureau wel airco. Dat is ook al iets. Ja zeg, wist ik veel dat dat niet mocht, antwoorden op vragen van de ondervoorzitter." Of het klopt dat hij zonder de tussenkomst van de premier vandaag aan het stempelen zou zijn? "Dat is honderd procent correct. Het is enkel dankzij Luc Coene dat ik mijn huis niet heb moeten verkopen."

Op 4 december 2001 verstuurt Jean-Louis Dermaux een gekruide nota aan de bedrijfsrevisoren van de NMBS. Dermaux is geen bange en anonieme ambtenaar zoals mijnheer D., hij is de uit de privé-sector weggeplukte ceo, de feitelijke nummer 1 in het dagelijkse bestuur van ABX, de multinationale vrachtwagentak van de NMBS. Daar is eind 2001 heel wat om te doen. Schouppe wil de regering ervan overtuigen de NMBS nog eens 250 miljoen euro te laten investeren in ABX, en dat op grond van een businessplan dat op korte termijn florissante winsten voorziet voor de te verzelfstandigen groep ABX.

Als ceo heeft Dermaux zijn bedenkingen bij het financiële plaatje waarmee Schouppe naar de regering is getrokken. "Het verlies voor 2001 zal veel groter zijn dan de in het bedrijfsplan vernoemde 71 miljoen euro", zo staat in zijn nota. Verder geeft de ceo een opsomming van verliesposten en kosten die in het plan-Schouppe over het hoofd werden gezien. Dat ABX na 2002 rendabel wordt, is volgens hem een onrealistische voorstelling van zaken. In het beste geval kan vanaf 2005 een eerste dividend worden verwacht, zo schrijft hij. Voor 2001 voorziet hij een verlies van 90 en voor 2002 een verlies van 80 euro.

Twee dagen later wordt Dermaux op staande voet ontslagen wegens een 'zware fout'. Blijkens een brief waarin Schouppe nadere toelichting verschaft, bestaat de zware fout hieruit: "Het kwam u niet toe deze nota (het bedrijfsplan, DDC) in twijfel te trekken. Niet alleen heeft u mij reeds op 4 december hierover een nota gestuurd, u heeft het bovendien nodig geacht deze nota tevens te verzenden naar de voorzitter van de raad van bestuur en naar de leden van het directiecomité."

Wat hem wordt verweten, is dat hij de werkelijke eigenaars van ABX, de vertegenwoordigers van de Belgische staat, correcte informatie wou verschaffen die de regering dreigde te worden onthouden bij het bepalen van haar beleidskeuzes over ABX. Inmiddels in het jaar 2001 voorbij. De jaarrekening vermeldt een geconsolideerd verlies van... 98 miljoen euro. Dat is vrij exact wat Dermaux had voorspeld.

Voor 2002 voorzag Schouppe een "licht verlies" van 50 miljoen euro. In het tempo waarin ABX momenteel bezig is, gaat het echter in de richting van de 80 miljoen, zoals Dermaux voorspelde.

Sinds halfvijf donderdagnamiddag bevindt Reinhard Bockstette zich in precies dezelfde positie als D. en Dermaux. Tot twee dagen geleden was Bockstette directeur-generaal van ABX Duitsland, het grootste filiaal uit de ABX-familie. Ook zijn ontslag, op staande voet wegens een 'zware fout', draait om cijfers en om interne nota's waaruit een meningsverschil met Schouppe naar voren komt. Die heeft zichzelf na het wegsturen van Dermaux tot ceo gekroond bij ABX en zag zich onlangs door de regering in die functie bevestigd.

"Etienne Schouppe zal binnenkort uitleg moeten geven over de desastreuze financiële resultaten van ABX Duitsland voor het eerste trimester van 2001", zegt een insider bij de NMBS. "Daarover is blijkbaar een meningsverschil gerezen met de directeur-generaal, die deze materie normaal toch beter zou moeten kennen dan hij. In elk geval is elk risico op tegenspraak deze keer uitgesloten."

Etienne Schouppe is dan misschien weg bij de NMBS-top, de voltallige directie zet zijn beleid wel gretig voort. Er lijkt weinig verbeelding nodig om te begrijpen waar het de NMBS in het dispuut met De Morgen werkelijk om te doen was.

'Potloden tellen, dat is wat ik nu doe', mompelt ex-hoofdboekhouder van de NMBS Jean-Pierre D. Een jaar geleden al deed hij uit de doeken waarom er iets grondig fout was met de boekhouding van de NMBS. Dat hij de raad van bestuur had verwittigd, volstond om op staande voet te worden ontslagen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234