Vrijdag 28/01/2022

En France, tout finit par les fleurs de rhétorique

(Louis Aragon)

Als u weleens twijfelt aan uzelf - waarom eens geen kapsel als Beckham en zijn uw outfits niet veel te praktisch en onsexy, dat heuptasje van Vitelma kan echt niet zegt uw partner, en wat moet u eigenlijk echt denken over Steve Stevaert en zou u niet beter helemaal opnieuw beginnen, alles overboord gooien, partner eerst, en u in een Ann Demeulemeester hijsen, uw baas laten stikken en uw partijkaart verscheuren en een Eigen Visie ontwikkelen en voortaan regelrecht op het Juiste en het Ware en Mooie afstevenen - doubt no more. U kunt niet genoeg twijfelen. En twijfel vooral niet aan het nut van de twijfel. (U maakt een midlifecrisis door, u bent een pathologisch geval, u bent Jaak Gabriels, er is in elk geval iets mis met u, maar dat is niet erg). De twijfel is het fundament waarop Louis Aragon zijn carrière heeft gebouwd. Daar is hij wereldberoemd (maar niet immer populair) mee geworden. De man was koortsig op zoek naar een Waarheid en veranderde zijn hele leven van gedachtegoed (maar nooit van vrouw).

Een surrealistisch doek is nogal eens te herkennen aan de wemeling van mieren, voiles en blote vrouwenbustes, surrealistische filmscenario's lijken doorgaans geïnspireerd op de dromen van Jacques Vermeire, en sommige collages en knutselwerkjes uit cette époque waren zo schaamtelijk dat de makers zich niet bekend wilden maken; nee, het waren niet altijd de meest getalenteerden onder de kunstenmakers die zich aansloten bij de surrealisten. Maar onder degenen die de beweging op gang getrokken hadden en voortstuwden, zaten rasartiesten als Louis Aragon.

Via een omweg ging Aragon de wereld van de kunst binnen. Hij ontmoet André Breton aan de unief tijdens zijn geneeskundestudies, en wordt een jaar later, in 1917, gemobiliseerd. Na de oorlog komt hij Breton weer op het spoor en kiest hij definitief voor de kunst. Met Breton en Philippe Soupault sticht hij het tijdschrift Littérature (1919). Hij publiceert zijn eerste dichtbundel, neemt deel aan enkele manifestaties van de Dada-beweging en werpt zich gaandeweg op als een van de sleutelfiguren van het surrealisme, om even later een steeds kritischere houding aan te nemen ten opzichte van de surrealistische uitgangspunten. In Une vague de rêve uit 1924 doet hij zijn Eigen Visie op de contemporaine kunst uit de doeken.

Het succes van Picasso bracht Aragon ertoe Anicet ou Le panorama (1921) te publiceren, waarin hij de schilder Blauw laat opdraven als een parodie van "het genie van deze tijden", Picasso. Op het einde van het boek komt Blauw tot de vaststelling: "ik heb enkel geschilderd om te verleiden." Aragon werpt de vraag op of kunst niet meer moet zijn dan verleidingstrucs, retorica, stijlbloemen. Aragon raakt er niet uit. Begint zich ook steeds meer te ergeren aan de surrealistische maaksels. Het surrealisme roept dat vrijheid heilig is, maar blijft vaak steken in wat nutteloos gelonk naar de toeschouwer. Met echte vrijheid heeft dat weinig te maken, volgens Aragon.

Een ontmoeting in 1927 duwt zijn leven een andere richting uit. Hij raakt volledig in de ban van Elsa Triolet, die in een vorig leven een stille muze van de Russische futuristen was - haar zus was overigens getrouwd met Majakovski - en eind jaren twintig een vurige vrouw met een Opinie en een volbloed staliniste. De vrouw doet Aragon besluiten zijn leven ten dienste van de revolutie en van haar te stellen.

Ondanks zijn kanttekeningen bij het surrealisme was Aragons ideaal in 1926 nog literair-narcotisch ("wat doet de menselijke crapulerie ertoe als men de literaire dronkenschap heeft?"), vanaf 1927 tekende de invloed van Triolet en van de grote Stalin zich steeds duidelijker af in zijn werk, en nam ook zijn kritiek op het surrealisme vaste vorm aan.

De surrealisten waren dorpsgekken in Aragons ogen. Ze hadden geen enkele sociopolitieke slagkracht in Frankrijk. Ze riepen luid dat ze de orde grondig gingen verstoren en de revolutie zouden ontketenen. Maar door alles belachelijk te maken, lieten ze de bom van de revolutie in hun eigen gezicht ontploffen. Gehandicapten kunnen nu eenmaal niet serieus worden genomen. Zoals Ubu, de koning uit het toneelstuk van oerdadaïst Jarry, verklaarde: "nous sommes libres de faire ce que nous voulons, même d'obéir." Machteloos, onschadelijk en gehoorzaam kregen de surrealisten probleemloos een plaats binnen de Franse samenleving. Van maatschappelijke verandering was geen sprake.

Breton had zichzelf al een tijdje communist verklaard, maar het stalinisme dat Aragon begon te verdedigen, ging hem te ver en was te concreet. De twee dreven steeds verder uit elkaar. In 1932 was het foutu: Aragon brak met het surrealisme. Volgden enkele jaren waarin hij sneller dan zijn schaduw schreef. In zijn talloze romans hield hij de politiek op een afstand, maar aarzelde hij niet de decadente bourgeoisie onderuit te halen waaruit hij voortkwam.

Wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt en Aragon nog steeds een communist is, ziet hij zich gedwongen om ondergronds te gaan en zich aan te sluiten bij het verzet. Na de bevrijding kan hij Aurélien (1945) publiceren, zijn meest bekende werk. Het is een halfautobiografische liefdesroman met heel militante passages. Een weinig later wordt Aragon haast vanzelfsprekend lid van het centraal comité van de communistische partij.

Hij ontvluchtte de betonnen doodsheid en de loden ernst van de sociaal-realistische kunst zoals die vandaag nog te bewonderen is op ieder Russisch plein. Toch bleef Aragon ook later nog gehecht aan het stalinisme dat volgens hem "hoewel het alle woorden schrapte die zouden kunnen neigen naar universele broederschap, hoewel het op schandelijke wijze degenen strafte die niet snel genoeg bogen, zelfs het feit dat het totalitair is, toch niet in zijn geheel verworpen kan worden". "On ne peut être à la fois ambassadeur de France et poête", vonden de surrealisten. Aragon heeft net wel geprobeerd zijn werk als schrijver en zijn beroep als stalinist zonder geloof op elkaar af te stemmen. Aragon heeft zich overgegeven aan de twijfel en de vervreemding tot het punt dat het vruchtbaar werd voor zijn werk. Hij kon verleiden met zijn buitengewone taalvaardigheid en zijn fleurs de rhétorique, maar waar de andere fransosen stopten, vond hij dat hij verder moest gaan. Door zijn scherpzinnigheid probeerde hij de liefde bedrijven met Literatuur en Ideologie tegelijkertijd. (In een zalig nummer zong Gainsbourg: "faire l'amour à trois, c'est super, c'est communiste").

Wanneer de gruwelen aan het licht komen die onder Stalin werden begaan, stapt Aragon evenwel op als lid van het centraal comité. Hij werpt zich op zijn werk in de letterenfabriek. In 1953 neemt hij de leiding van het tijdschrift Lettres françaises op zich en publiceert hij weer gedichten aan de lopende band.

Door de veelvormigheid die Aragons werk uitstraalt, de contradicties en aarzelingen, kan hij in de ogen van sommigen genade vinden. Aragon is eigenlijk de incarnatie van de heilige drievuldigheid van het surrealisme - hij schrijft voor de Revolutie, de Vrijheid en de Vrouw. Aragon blijft het voorwerp van discussie en controverse. Sommigen menen zijn literaire verleden te kunnen redden door het te scheiden van de onzuivere politiek en het te ontsmetten van zijn bedenkelijke politieke ideeën, wat een Zuivere Kunst zou blootleggen. Anderen proberen zijn sympathieën af te doen als spielerei, of enkele hardnekkige revolutionairen gebruiken zijn teksten als pamfletten en intellectuele backing.

Hoe harder je twijfelt, hoe meer gelijk je hebt. Op een of andere manier.

Saskia De Coster

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234