Maandag 09/12/2019

En de winnaar is: de bankenlobby

Er komt geen splitsing van de banken. Nog voor de nieuwe bankenwet van minister van Financiën Koen Geens (CD&V) het fiat heeft gekregen van de regering-Di Rupo lijkt de bankenlobby nu al zijn slag thuis te hebben gehaald. Wellicht is het wachten op een nieuwe financiële crisis om spaar- en zakenbankieren van elkaar te scheiden.

Vijf jaar geleden stonden de Belgische grootbanken aan de rand van de afgrond. Jaren van ongebreideld casinobankieren, waarin de banken voluit voor de eigen winst gingen, eisten hun tol. De banken hadden zich te ver gewaagd in de handel van speculatieve, toxische financiële producten en zagen zich verplicht om de overheid te hulp te roepen.

Zonder steun van de staat en de belastingbetaler waren Fortis, KBC en Dexia failliet gegaan en was de financiële crisis tientallen malen erger geweest. Fortis, ingekapseld in de Franse grootbank BNP Paribas, en KBC zijn intussen aan de beterhand. Dexia blijft een tikkende tijdbom, die de belastingbetaler nog vele miljarden kan kosten.

In 2008 was iedereen het erover eens dat de banken niet streng genoeg konden worden aangepakt om een herhaling van de financiële crisis te vermijden. De splitsing van spaar- en zakenbanken stond in de sterren geschreven. Nooit meer zouden bankiers met de spaarcenten van de mensen mogen speculeren. En kijk, vijf jaar later blijkt die splitsing een ijdele wensdroom, waarvoor geen politieke meerderheid meer bestaat.

Wat is er intussen gebeurd? De hoogdringendheid van een splitsing lijkt verdwenen. Net zoals hun collega's elders in Europa zijn de Belgische bankiers er met hun lobbywerk in geslaagd de geplande hervorming van de banksector fors af te zwakken.

Volgens Michel Vermaerke, gedelegeerd bestuurder van Febelfin, heeft de banksector voldoende lessen getrokken uit de financiële crisis en zijn strengere regels niet meer nodig. "Het meest recente rapport van de Nationale Bank laat aan duidelijkheid niets te wensen over: het verhaal van zogenaamde casinobanken correspondeert niet met de realiteit. De banken spelen een zeer belangrijke rol in de financiering van de Belgische economie", zegt hij.

De sector is drastisch veranderd, enkel beseft de publieke opinie dat nog onvoldoende, zegt Vermaerke. "Er is vandaag een conflict tussen de realiteit in de sector en de perceptie. Politici moeten natuurlijk een antwoord bieden op die perceptie, en ik besef dat dit een lastige oefening is."

"Dat de banken tegen de bescheiden voorstellen van Geens zijn, was te verwachten. Voor een stuk is dat tactiek: anders zou de bevolking ook doorhebben dat de hervorming erg timide is", zegt Ivan Van de Cloot, hoofdeconoom van denktank Itinera en ex-bankier.

Hij ziet met lede ogen aan hoe de bankenlobby zijn slagkracht heeft herwonnen en het gelijk aan zijn kant krijgt. "Nu is de politiek zich nog bewust van de grote risico's die de financiële sector met zich brengt. Ik vrees dat we het momentum aan het missen zijn om een grondige hervorming door te voeren."

Dat er strengere regels nodig zijn, daarvan blijft Van de Cloot rotsvast overtuigd. "Die grootbanken zijn zoals kerncentrales: niemand zou het in zijn hoofd mogen halen te besparen op staal en beton. Nochtans is dat aan het gebeuren."

Met welke argumenten hebben de banken hun belangen in de Wetstraat verdedigd? We zetten de belangrijkste op een rij en vroegen een reactie aan Van de Cloot.

Eén zaak valt in elk geval op. Over de inperking van de vette bonussen voor bankiers, die zo veel kwaad bloed hebben gezet in de publiek opinie, rept sectorfederatie Febelfin met geen woord. Daarvoor zijn twee redenen. Sinds de financiële crisis zijn er nauwelijks nog bankiers in ons land die bonussen hoger dan een jaarsalaris opstrijken. En wellicht belangrijker: Febelfin is ervoor beducht de publieke opinie tegen de haren te strijken en daarmee het voor haar gunstig wetsontwerp van minister Geens in het gedrang te brengen.

Michel Vermaerke

1. Geen casinobanken meer

Het is gedaan met casinobankieren. De banken zijn veel veiliger geworden, claimt de Belgische banksector. Risicovolle activa zijn drastisch afgebouwd, van 600 miljard euro in 2007 tot ongeveer 350 miljard euro vandaag.

"Deze opvallende afbouw is gepaard gegaan met het opkrikken van het eigen vermogen van de banken tot 61 miljard euro. Dit eigen vermogen is de eerste buffer in geval van problemen", zegt Vermaerke. "Ten opzichte van deze risicogewogen activa bedraagt het eigen vermogen 17 procent, dicht in de buurt van de 20 procent die bepaalde economen soms naar voor schuiven."

Bovendien, zo claimt de banksector, zijn de banken veel minder afhankelijk van leningen van andere banken. Vermaerke: "De financiering van onze banken is veel stabieler geworden. We hebben ruim 13 procent meer spaardeposito's en er is voor 45 procent minder financiering vanuit de financiële markten."

Ivan Van de Cloot

1. Banken nemen veel te veel risico

Zeggen dat de banken veiliger zijn geworden, is de waarheid geweld aandoen, zegt Van de Cloot. "Het model van risicoweging van de banken gaat voorbij aan de vele gevaren die er vandaag zijn. Zo hebben financiële instellingen veel staatsobligaties in handen, waarvan de waarde mogelijk te hoog wordt ingeschat. In plaats van zich te verschuilen achter fiscale, juridische en boekhoudkundige regels moeten banken de risico's op een realistischer manier inschatten."

Om banken veiliger te maken, moeten de kapitaalbuffers op termijn worden opgetrokken naar 20 procent. Vandaag bedragen ze bij tal van banken nauwelijks meer dan 3 procent. Bij de minste tegenslag vallen dergelijke banken weer om. Van de Cloot verwijst naar Dexia, dat tot tweemaal over de kop is gegaan. Nochtans had Dexia volgens eigen analyse voldoende buffers om een crisis het hoofd te bieden.

Vermaerke

2. Banken speculeren nauwelijks

De handel in vaak zeer speculatieve financiële producten was voor de financiële crisis een hele belangrijke bron van inkomsten, waarmee banken superwinsten realiseerden. Het aandeel van die zogeheten trading is de voorbije jaren fors afgebouwd. "Van de 350 miljard risicogebonden activa draagt volgens de inschatting van de Nationale Bank amper 5 procent een tradingrisico", zegt Vermaerke. "Ruim 300 miljard draagt een kredietrisico, en dat is natuurlijk eigen aan bankactiviteiten. Het is veel te kort door de bocht om te stellen dat alle beleggingen op de financiële markten speculatief zouden zijn."

Van de Cloot

2. Speculatie op grote schaal blijft mogelijk

"In de nieuwe bankenwet mag de globale tradingportefeuille van banken nog steeds 15 procent van het balanstotaal bedragen. De portefeuilles die grootbanken in 2008 aan het wankelen brachten, waren vaak een stuk kleiner dan die 15 procent", zegt Van de Cloot.

Voor de hoofdeconoom van Itinera moeten tradingactiviteiten niet worden gebannen uit de economie. Ze horen alleen niet thuis in banken met spaargeld. "Als het fout loopt met die activiteiten, dan blijft het momenteel extreem moeilijk om spaargeld te vrijwaren en de zakenactiviteiten te vereffenen zonder belastinggeld te gebruiken."

"Dat vandaag de tradingportefeuilles kleiner zijn, is ook iets wat snel kan veranderen als een nieuwe zeepbel geblazen wordt. En dat die er komt, is voor iedereen die iets van de financiële geschiedenis kent duidelijk."

Vermaerke

3. opsplitsing van de banken is schadelijk voor de economie

"De Belgische economie is zwaar exportgericht, en banken kunnen die bedrijven onmogelijk financieren puur op basis van spaardeposito's en hypothecaire leningen. Exportrisico's worden deels gefinancierd via beleggingen op de financiële markten", zegt Vermaerke. Met andere woorden: om de Belgische economie te kunnen blijven financieren, moet het bestaande model van universele banken, waarin spaar- en zakenbanken onder één dak zitten, gehandhaafd blijven.

Van de Cloot

3. Splitsen verkleint de risico's

Ook spaarbanken kunnen op een duurzame manier de economie financieren. Zodra de spaarbanken worden afgesplitst van zakenbanken zullen ze zelf goedkoper geld kunnen lenen. Vandaag is het zo dat zakenbanken hoge risicopremies moeten betalen om kapitaal aan te trekken. Spaarbanken die met zakenbanken onder hetzelfde dak zitten betalen daaraan mee.

Van de Cloot: "Het zakenbankieren is doordrongen van een agressieve risicocultuur. Een blijvende scheiding is noodzakelijk om te voorkomen dat deze cultuur de publieke dienstverlening van het depositobankieren besmet. Dat is een van de belangrijkste lessen uit de crisis."

Vermaerke

4. Winst kalft af, kredietverlening in gevaar

De superwinsten van weleer zijn verdwenen. De rentabiliteit van de Belgische banken staat zwaar onder druk. In 2012 bedroeg de rentabiliteit 3 procent op het eigen vermogen. Dat moet dringend verbeteren, zegt Vermaerke. "Als je alle banken nu gaat verplichten om zich haast uitsluitend toe te leggen op het retailbankieren, komt die rentabiliteit nog meer onder druk te staan. In zo'n klimaat is het niet altijd realistisch om van die banken te verwachten hun eigen vermogen te versterken en tegelijk te hopen dat ze krediet verschaffen aan bedrijven als de economie opnieuw aantrekt."

Van de Cloot

4. Hoe groter de kapitaalbuffers, hoe meer kredietverlening

"Het is een mythe dat kredietverlening in gevaar komt als banken het eigen vermogen versterken. Hoe sterker de buffers van banken zijn, hoe meer kapitaal ze achter de hand houden, hoe meer kredieten ze ook kunnen uitlenen. Ook in andere landen proberen lobbyisten hierover verwarring te zaaien."

Vermaerke

5. Banken betalen te veel belastingen

"Ik heb er begrip voor dat de banken meer moeten betalen aan de overheid en zo bijdragen aan de gezondmaking van de openbare financiën, alsook bijdragen aan de garantie tot 100.000 euro op de spaargelden. Maar vandaag is die totale bijdrage al opgelopen tot ruim 1 miljard per jaar, dat is zesmaal zoveel als vijf jaar terug", zegt Vermaerke.

Hij waarschuwt dat net de spaarbanken het grootste slachtoffer van de bankheffingen zijn. Ze hebben weinig mogelijkheden om hun activiteiten te diversifiëren, terwijl ze geen belastinggeld hebben ontvangen gedurende de bankencrisis in België. Vermaerke vreest voor problemen. "Als de nieuwe bankenwet hen nu nog een strakker keurslijf oplegt, dan hoef ik daar geen tekening bij te maken."

Van de Cloot:

5. Belast enkel zakenbanken

Belasting op spaargeld is dom. Ze straft ook spaarbanken, vooral kleine banken, die geen enkele verantwoordelijkheid dragen voor de financiële crisis. Zo'n belasting zou moeten werken als een verzekeringspremie. Hoe groter de risico's die banken nemen, hoe hoger de premie die ze moeten betalen. Het omgekeerde moet ook gelden. Als de hervorming van de banksector financiële instellingen veiliger maakt, dan zou de premie omlaag moeten gaan.

Vermaerke

6. Werkgelegenheid in het gedrang

In België werken ongeveer 100.000 mensen in de banksector. Febelfin vreest voor ontslagen als de bankenwet te strenge regels oplegt. "We pleiten voor het behoud van de werkgelegenheid. Niet enkel om sociale redenen, maar ook met het oog op de dienstverlening", zegt Vermaerke. Hij wil België als financieel centrum op de kaart houden. "Ons land is wereldtop als het over spinoffs vanuit de financiële sector gaat: Euroclear en Swift zijn in hun sector nummer 1 wereldwijd. Het zou bijzonder jammer zijn om al deze expertise en troeven geen verdere expansiemogelijkheden te bieden, wat niet betekent dat België nu plots Londen of New York zou moeten gaan beconcurreren."

Van de Cloot

6. Veilig bankieren levert ook jobs op

De banksector doet doorschemeren dat enkel met het oude businessmodel de werkgelegenheid op peil kan worden gehouden. Door veilig te bankieren kun je ook jobs creëren. "Febelfin schuwt de populistische argumenten niet. Het bankensysteem heeft een zwaar hartinfarct gehad. Het heeft dat op het nippertje overleefd. Als ze verder willen gaan met het oude model, zal de sector een nieuwe hartaanval niet kunnen overleven."

Vermaerke

7. Oppassen met oneerlijke concurrentie, best wachten op Europa

Belgische banken dreigen een concurrentieel nadeel op te lopen als de regels in België strenger worden dan in het buitenland. Vermaerke: "België is geen eiland: als de nieuwe bankenwet te veel afwijkt van het Europese kader - waaraan vandaag overigens ook de laatste hand wordt gelegd - dan zullen onze banken én economie daarvan het eerste slachtoffer zijn. Het zou al te naïef zijn te denken dat men op de Londense beurs staat te springen om Belgische bedrijven te financieren."

Van de Cloot

7. We kunnen niet blijven wachten

"We hebben geen tijd om te wachten. Banken zijn nog steeds te groot om gered te worden. Laten we niet in de fouten hervallen van een land als Japan, waar nooit overgegaan werd tot een echte sanering van het bankstelsel, waardoor de economie decennia lang lam gelegd werd. Neem een voorbeeld aan Groot-Brittannië en Zwitserland, twee landen met een grote banksector, die wel al drastische hervormingen hebben doorgevoerd. Waarom zou dat niet bij ons mogelijk zijn?"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234