Maandag 14/06/2021

En de Gouden Boekenuil gaat dit jaar naar...

Wel vaker grijpt de gedoodverfde favoriet finaal naast de ereprijs. Geduchte concurrentie voor Stefan Hertmans komt er vooral van Ilja Leonard Pfeijffer en Jan Brokken. En verder valt er weinig af te dingen op deze robuuste en slim gecomponeerde shortlist, met ook de Nederlandse youngsters Jamal Ouariachi en Joost de Vries. Bookmaker Dirk Leyman quoteert.

Pakkende, fijn geslepen oorlogsroman

De Vlaamse lezer blijft tuk op oorlogsgeschiedenissen, zeker als er voorvaderen in het geding zijn. Dat bewijst het massieve succes van Stefan Hertmans' Oorlog en terpentijn. Na Erwin Mortier en Stefan Brijs vond ook Stefan Hertmans in het najaar 2013 de tijd rijp om zich in het wapengekletter van WO I te begeven. In een mum van tijd verzamelde het prachtig geschreven Oorlog en terpentijn het etiket 'meesterwerk'. Hertmans werd ook al gelauwerd met de Vlaamse Cultuurprijs voor Proza. Qua verkoopcijfers beleeft de schrijver intussen zijn finest hour, met herdrukken en een resem op til staande vertalingen. Een late publieksdoorbraak voor een romancier, essayist en opiniemaker die al een oeuvre had om u tegen te zeggen.

Bij het schrijven van deze pakkende, fijn geslepen oorlogsroman baseerde Hertmans zich op de memoires van zijn Gentse grootvader, soldaat en zondagsschilder Urbain Martien, zoals hij die in twee keurige schriften aantrof. Hertmans smeedde diens tragische geschiedenis - vijf keer ernstig gewond in WOI, grote liefde kwijt aan de Spaanse griep, daarna beland in een kil huwelijk - om tot een roman die evengoed een rootsverhaal is. Subtiel geeft hij het estafettestokje door aan nieuwe generaties.

Dat Oorlog en terpentijn ook nog netjes past in de heersende hausse van familieromans, is meegenomen. Dat maakt hem tot huizenhoog favoriet voor de Gouden Boekenuil, zeker omdat het boek zich ook op het snijvlak van fictie en non-fictie beweegt. Is Oorlog en terpentijn incontournable? Jazeker. Toch is er een teken aan de wand. De jury lijkt eerder zuinig met lof in haar rapport. Ze prijst Hertmans' "beeldende vermogen" en "oog voor detail", zodat "er een roman ontstond die uniek is in het Nederlandse taalgebied". Daar moeten we het mee doen. Als het misgaat, krijgt Hertmans - enige overblijvende Vlaming bij de Gouden Boekenuil - nog een herkansing bij de Libris.

Oorlog en terpentijn

"Mijn kinderjaren zijn overwoekerd geweest door zijn verhalen over de Eerste Wereldoorlog, steeds maar weer de oorlog: vage heldendaden in moddervlaktes onder een regen van bommen, knetterende geweerschoten, in het duister schreeuwende schimmen, in het Frans gebrulde bevelen, dat alles met een groot gevoel voor vertoon uitgebeeld in zijn schommelstoel - verder was er steeds weer prikkeldraad, er vlogen shrapnels om onze oren, mitraillettes knetterden, lichtkogels beschreven een hoge boog langs het donkere uitspansel, mortieren en houwitsers vuurden, duizend bommen en granaten, terwijl de van hun thee nippende tantes beaat zaten te knikken en ik zelf niet veel meer onthield dan dat mijn grootvader een held moest zijn geweest in tijden die even ver van me af lagen als de middeleeuwen waarover ik hoorde vertellen op school."

Fragment uit: Stefan Hertmans, Oorlog en terpentijn, De Bezige Bij, 336 p., 19,90 euro.

Roman als een grote travestie

De Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer - dwarse drinker en literair alleskunner - demonstreerde al vaker dat hij talloze stilistische waters kan doorzwemmen. Met zijn roman La Superba overtrof hij zichzelf. Onverwacht zag hij de AKO Literatuurprijs naar Joke van Leeuwen gaan, maar Pfeijffer krijgt nu twee reprises: de Gouden Boekenuil en de Libris, waar hij ook op de shortlist prijkt. Pfeijffers grote Genuaroman leest als één grote travestie, is even tintelend als een glas prosecco én even smakelijk als lokale spaghetti al ragù. Pfeijffer verbeeldt in La Superba op talloze manieren de fantasie van een mooier, authentieker leven in een ander land, en prikt die meteen ook door. Er wordt gesold met een geamputeerd been, er vloeit veel drank én er is een gevaarlijke amourette in de Bar met de Spiegels.

La Superba is soms schaamteloos romantisch en gevoelig, dan weer schmierend en vilein. Het is literatuur met vele binnen- en achterpoortjes, labyrintisch als het stratenplan van Genua. "Een sprankelende, weelderige roman", zo oordeelde de jury. Op kousenvoeten is het boek intussen ook een bestseller geworden. Kan Pfeijffer genoeg zieltjes winnen bij de jury? Ja, want deze roman is in veel opzichten een demonstratie van wat literatuur zoal vermag. Of moet de 'uitwijkeling' toch opnieuw in de wachtkamer gaan zitten? Ach, het overkwam ook Tom Lanoye al eens met Sprakeloos: genomineerd zijn voor alle literaire topprijzen en toch telkens in het zand bijten.

La Superba

"Het was een been. Het was een vrouwenbeen. Het was onmiskenbaar een vrouwenbeen. En toen het zich nog in de juiste context had bevonden, was het mooi geweest, slank en lang, voorbeeldig geproportioneerd. De schoen zat er niet meer aan, maar wel een kous, een lange ouderwetse, zoals alleen modelletjes op internet die dragen. Maar al met al stond ik dus midden in de nacht in mijn nieuwe stad in het buitenland met een geamputeerd vrouwenbeen in mijn handen en dat leek me om verschillende redenen geen ideaal begin van een nieuw leven. Misschien moest ik de politie bellen. Misschien eigenlijk beter niet. Ik legde het been terug en ging naar bed."

Fragment uit: Ilja Leonard Pfeijffer, La Superba, De Arbeiderspers, 360 p., 19,95 euro.

Kantoorpik met losse handjes

Dat Vertedering van Jamal Ouariachi op deze shortlist is gekatapulteerd, deed bij sommigen de wenkbrauwen fronsen. Had Saskia de Coster hier niet moeten staan met Wij en ik? Of Tom Lanoye met Gelukkige slaven? En toch. Wie eenmaal de pagina's van Vertedering openslaat, zal gaandeweg in de ban komen van deze met vaart vertelde roman, hoe onuitstaanbaar ook het naamloze hoofdpersonage zich geleidelijk aan ons opdringt.

Het derde boek van coming man en woelwater Jamal Ouariachi, die zich eerder liet opmerken met zijn debuut De vernietiging van Prosper Morel en zijn sterke bijdrage aan de erotische trilogie 25-45-75, is zonder meer een revelatie. In Vertedering volgen we het parcours van een kantoorpik die zich heeft vastgereden in een saai baantje als postkamermedewerker. Wanneer hij een rood katertje - het krijgt de naam Buscemi - opvist uit een verwaarloosd nest, lijkt hij eindelijk weer gevoelens te kunnen koesteren. Maar zijn decepties in zijn middelmatige bestaan reageert hij met losse handjes af op zijn occassionele vriendinnetjes. Of brengt de liefde voor Zerline eindelijk weer soelaas?

"Dit is een psychologische roman in optima forma (...), een boek dat de lezer vele hoeken en gaten van de menselijke ziel laat zien", noteerde Rob Schouten in Trouw. Een opvolger van Thomas Rosenboom en A.F.Th. van der Heijden?, luidde het elders. Feit is dat Ouariachi met grote souplesse schrijft, vol licht badinerende verwijzingen naar cultuur, cinema en literatuur. De jury maakt gewag van een "fenomenale psychologische thriller waar geen film tegenop kan, omdat grote literatuur nu eenmaal doordringt in bewustzijnslagen waar geen camera ooit bij kan." Dat kan tellen. Als outsider heeft Ouariachi dus wellicht betere papieren dan Joost de Vries, te meer omdat de Gouden Boekenuil een traditie heeft om jongere auteurs een streepje voor te geven. U herinnert zich toch ook de verrassende bekroningen van David Pefko of Robert Vuijsje?

Vertedering

"Ieder jaar, las hij later op internet, werden zo'n 160.000 vrouwen het slachtoffer van 'een lichte vorm van lichamelijk en/of seksueel geweld'. Hij was dus niet de enige met losse handjes, integendeel, maar of hij troost aan die gedachte moest ontlenen of zich er juist nog ellendiger door moest voelen - hij wist het niet. Wat was trouwens die 'lichte vorm' van geweld? Was een klap in het gezicht licht of zwaar?" (...) Meer nog dan de bloedvaatjes die over haar jukbeen liepen, was Elsa's vertrouwen in hem gekneusd geraakt. Ze zei er weinig over, in eerste instantie. Pas later, na het tweede, nog veel erger uit de hand gelopen incident, zou ze hem aan de telefoon vertellen over de enorme vernedering die ze de eerste keer had gevoeld. Om zo door hem - uitgerekend door hem - neergemept te worden."

Fragment uit: Jamal Ouariachi, Vertedering, Querido, 368 p., 19,95 euro.

Bloedstollende whodunit

Non-fictie van de bovenste plank, zo bejubelde ongeveer iedere Nederlandse criticus De vergelding van Jan Brokken. Brokken reconstrueert een troebele geschiedenis uit de nadagen van de Tweede Wereldoorlog. Wanneer een Duitse soldaat in het Zuid-Hollandse dorpje Rhoon in 1944 om het leven komt door een vermoedelijk gesaboteerde hoogspanningskabel, volgt er een directe vergeldingsactie van de nazi's. Zeven mannen uit Rhoon - waar Brokken zijn jeugd doorbracht - worden tegen een muur gezet en geëxecuteerd, hun vrouwen en kinderen uit huis gejaagd en hun inboedel in brand gestoken. Aanslag of dom ongeval? De kwestie rijt in het dorp nog steeds veel wonden open. Jan Brokken laat zien "dat goed en fout voor, tijdens en na de oorlog geen kwestie is van lelieblank versus pikzwart. Bij nader inzien ontwaar je een enorm scala aan tussentinten", zo schreef criticus Jaap Goedegebuure in Het Financieele Dagblad.

Nederland viel als een blok voor dit uitputtend geresearchte boek, waarin de auteur de spanning er stevig in houdt. "Brokken graaft diep en zet een complex verhaal om in beheerst, meticuleus en glashelder proza. Een heel boek lang cirkelt hij rond de waarheid en zet je voortdurend op het verkeerde been, waardoor De vergelding ook leest als een bloedstollende whodunit."

Fraai dat de Gouden Uil-jury dit boek ook in Vlaanderen op de kaart poogt te zetten - als enige non-fictieboek in zijn selectie. Want ook hier zie je, net als bij Hertmans, een laat eerherstel voor een auteur én journalist die te lang onder de radar bleef, maar bijvoorbeeld met Baltische zielen al eerder hoogwaardige boeken afleverde. Of De vergelding voldoende envergure toont om Hertmans en Pfeijffer weg te drummen, is betwijfelbaar. Af en toe spoelen de feiten te zeer als stortbuien over je heen.

De vergelding

"Walter Loos werd gek. De bootsman was de hoogste in rang op de Rijsdijk. Hij had zijn plicht verzaakt. Met meiden op stap in plaats van patrouilleren, hij zou een douw krijgen. Gedegradeerd tot korporaal, binnen een week naar het oostfront; zulke dingen hingen hem boven het hoofd. Waar zou hij terechtkomen? In Slowakije, waar ze een Sudeten-Duitser rauw lustten? Of in het Oosten van Polen? Diep in de sneeuw in ieder geval. En diep in de stront. Dat moest hij met een paar goed gekozen maatregelen zien te voorkomen. Hij liep naar het dichtstbijzijnde huis, dat van Wijnand Wagenmeester, machinist bij het gemaal en fietsenmaker. Hij belde aan, droeg Wagenmeester op zo snel mogelijk de elektriciteitskabel door te knippen waaraan matroos Lange hing. De gereformeerde Wagenmeester, die zo anti-Duits was dat hij eigenhandig iedere mof van de dijk kon slaan, weigerde."

Fragment uit: Jan Brokken, De vergelding, Atlas Contact, 256 p., 19,95 euro.

Hoogstaand intellectueel avontuur

Joost de Vries kun je met gemak als de bolleboos onder de vijf Boekenuilnominees typeren. De netjes gecoiffeerde Nederlandse schrijver is een beetje een touche-à-tout, zoals de Fransen dat zo mooi zeggen. Dat bewijst hij ook als lucide, toonaangevend recensent en essayist bij De Groene Amsterdammer. Vergelijkingen met Mulisch waren al niet van de lucht na zijn eerste roman Clausewitz. Niet toevallig Gouden Boekenuil-jurylid Elsbeth Etty roemde toen zijn boek als "een voortzetting van Mulisch met andere middelen" en vinkte het ongegeneerd aan als "keerpunt in de Nederlandse literatuur".

Een verhalenlabyrint vol erudiete spitsvondigheden en verrassende wendingen is ook zijn tweede roman De republiek. In dit hoogstaande intellectuele avontuur zet De Vries de hele academische wereld op zijn kop. De dood van een professor in de Hitlerstudies zet de poppen aan het dansen, met een bitse opvolgingsstrijd tot gevolg. De Vries maakt kattensprongen tussen diverse literaire genres, van schalkse spionageroman tot vileine campusroman, en deelt ironische sneertjes uit aan collega-schrijvers. "De republiek is meer dan een cerebrale grabbelton: via universele emoties brengt De Vries zichzelf in het geding", oordeelt de jury. "De twijfelende ziel van een academische troonopvolger is verwant met die van een beloftevolle schrijver die nu zijn talent maar eens moet gaan bewijzen. Precies dat doet Joost de Vries in De republiek met verrassende verve." Daar is geen woord van gelogen. Toch zou het voorbarig zijn dat De Vries met dit boek al de Gouden Boekenuil zou wegkapen, daarvoor is het misschien toch nét iets te bestudeerd. Dat hij een van de beloftevolste Nederlandse schrijvers is van zijn generatie, staat wél buiten kijf.

De republiek

"Er is niet zo heel veel wat je kunt inbrengen tegen een man als Josip Brik. Met een fluctuerende regelmaat kwam hij uit zijn hutje-op-de-heide voor een bezoek aan Gomorra, zoals hij ons universiteitje noemde. Hij bezocht een paar collega's, liet zijn haar knippen, at een sandwich bij de campusbistro zodat iedereen kon zien dat hij er was, en aan het einde van de dag sjokte hij steevast binnen bij de burelen van De Slaapwandelaar, tijdschrift voor Hitlerreportages sedert 1991, opgericht door, onder meer, Josip Brik.

- Zeg het eerlijk, Friso, ben jij mijn Dauphin of mijn Robespierre?

Zijn aanwezigheid vereiste dat je alles liet vallen waarmee je bezig was en je volledige aandacht als een stadionlicht op hem richtte. Voor mij als hoofdredacteur van De Slaapwandelaar was Brik een onuitputtelijke goudmijn, eentje die steevast elke twee maanden een 5000-woorden essay bij je inleverde over elk onderwerp dat je wilde."

Fragment uit: Joost de Vries, De republiek, Prometheus, 264 p., 19,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234