Woensdag 14/04/2021

InterviewPsycholoog Patrick Luyten

En daar is de vaccinnijd: ‘Mensen op hun tandvlees worden alleen maar gevoeliger voor ongelijkheid’

‘De oudsten eerst: daar viel niks tegen in te brengen. Maar in de volgende fases zal de jaloezie enkel blijven toenemen tot de vaccinatie rond is.’

 Beeld Wannes Nimmegeers
‘De oudsten eerst: daar viel niks tegen in te brengen. Maar in de volgende fases zal de jaloezie enkel blijven toenemen tot de vaccinatie rond is.’Beeld Wannes Nimmegeers

Je gunt de buurvrouw haar coronavaccin, tuurlijk wel. Ook al is ze slechts 32 en werkt ze van thuis aan de loonadministratie van het ziekenhuis. Vaccinnijd: wie in het eigen hart durft te kijken, herkent in het woord ook het gevoel. De tijd is rijp om de olifant in de kamer te benoemen, samen met professor klinische psychologie Patrick Luyten (KULeuven).

Wat blijven oude volksgezegden accuraat. Jaloezie ís groen, ook online. Een zee van groene, kotsende emoji’s was deze week het deel van Guy Verhofstadt (67) en vorige week van Marc Coucke (56). Beide heren kregen het volle pond omdat ze op hun jongensachtige leeftijd al een eerste coronaprik kregen. Dat gebeurde nochtans zonder voorkruipen.

Coucke werd opgeroepen omdat hij op de lijst met apothekers stond. “Proficiat met je 85ste verjaardag, Marc!”, ‘feliciteerde’ een twitteraar. Verhofstadt kon op minder ironie en des te meer hoofdletters rekenen. “DEGOUTANTE ZELFBEDIENERS!” “En mijn bomma van 79 dan?” Verhofstadt werd als Europees Parlementariër ingeënt, omdat de instelling hetzelfde vaccinatieritme volgt als gastland België. En officieel zit België in de fase van de 65-plussers.

Heeft u al vaccinjaloezie gevoeld, professor Luyten?

Professor Patrick Luyten: “Ja, ik ben niet beschaamd om dat toe te geven. Iedereen voelde het de afgelopen weken weleens. Het overviel mij een week voor ikzelf gevaccineerd werd als zorgverlener.

“Ik werk ook als psycholoog. Jongere collega’s kregen hun spuitje al eerder. Mijn eerste gedachte was: ‘Tiens, waarom zij al wel en ik nog niet? Ik ben 50 jaar, zij zijn 30. Excuséér?’ (grinnikt) Even later volgt dan de zelfcorrectie: ‘Patrick, was dat niet wat basaal?’”

U vindt ‘vaccinnijd’ een juister woord dan ‘vaccinjaloezie’?

“Ja. Het zijn synoniemen, maar in ‘nijd’ zit meer de boosheid die ik afgelopen week in de online reacties zag. Jaloezie is een blend van emoties. Er zitten drie basisgevoelens in. Eén: je gekrenkt of oneerlijk behandeld voelen. Twee: verdriet omdat jij nog niet aan de beurt bent. En drie: boosheid. In Verhofstadts geval primeerde nummer drie.”

Professor Klinische psychologie Patrick Luyten. Beeld RV
Professor Klinische psychologie Patrick Luyten.Beeld RV

Is dat normaal?

“Jaloezie op zich is een doodnormale, frequent gevoelde emotie. Het is oké om een halfuur of zelfs een uur stikjaloers te wezen op Marc Coucke, Guy Verhofstadt of de buurvrouw. Als je je reflectieve vermogens even laat doen, ebt het weg. Deze week zagen we de perfecte illustratie van wat jaloezie is: een snelle, basale, bijna primitieve en potentieel destructieve emotie die zeer belichaamd is. Ze giert door het lichaam. Ze kan snel escaleren. In partnerrelaties, bijvoorbeeld, richt jaloezie ravages aan.”

Was dit nú al te verwachten?

“Ja, de overheid wist zeker dat dit eraan kwam. Vanaf dit punt zal de jaloezie enkel blijven toenemen tot de hele vaccinatie rond is. Mensen op hun tandvlees worden alleen maar gevoeliger voor ongelijkheid.”

“Tot op heden kon je niks inbrengen tegen de rationele vaccinatievolgorde. De oudsten en de zorgverleners eerst. Maar nu de eerste gevoelsmatige ‘inconsequenties’ opduiken en er in de volgende fases bij de prioritaire beroepen steeds meer afweging komt kijken, komt de kat op de koord. Het ongelijkheidsgevoel groeit naarmate meer mensen rondom je gevaccineerd worden.”

Je kan toch ook denken: ‘Des te sneller is het aan mij’?

“Het algemene principe is toch: hoe intenser de blootstelling, hoe intenser de jaloezie. Waarom kan je popsterren of sporthelden bewonderen zonder jaloezie? Je hebt geen persoonlijke geschiedenis met hen. Met de mensen rondom je deel je onvermijdelijk een geschiedenis van ongelijkheden. De succesvolle broer, de collega met de promotie, de buren met de Tesla, de vriend wiens zoon voor dokter studeert: die mensen hebben al eens meer of minder gekregen dan jij. Dat maakt jaloerser.”

Zijn er ook jaloeziedempers?

“Bij één groep zit de tempering in de onrust over de veiligheid van vaccins. ‘Laat de anderen maar voorgaan.’ Wat ook helpt: mensen voelen nu dat het vooruitgaat. Het vaccin wordt bereikbaarder. Maar, als er privileges zouden komen voor gevaccineerden — pakweg een corona-paspoort om te reizen — dan krijg je extreme afgunst. Zelfs opstand. Jaloezie draagt altijd het gevaar in zich te escaleren.”

Wat krijgen we dan in het slechtste geval?

“Wat je nu al ziet: de niet-gevaccineerden houden zich niet meer aan de regels, zeker als ze merken dat de gevaccineerden niet meer solidair zijn. Van collega-artsen hoor ik dat er al een subgroep van de gevaccineerden bestaat die zonder coronaregels leeft. ‘Foert, mij kan niks meer overkomen.’ Da’s een explosieve cocktail.”

Waarom is niet iedereen even (vaccin)jaloers?

“Je persoonlijke geschiedenis speelt een grote rol. Wie opgroeide in een gezin met weinig waardering en gelijkheid, kampt sneller met intense gevoelens van ‘ik word tekortgedaan’ of ‘anderen krijgen meer’. Ook wie de overtuiging meekreeg ‘ik ben speciaal, de gewone regels gelden niet voor mij’, wordt vaker afgunstig als volwassene. Afgunstige mensen zien in álles benadeling en onrecht, zelfs als het regent tijdens hun vakantie.”

Twee weken geleden zag ik voor het eerst vaccinnijd op een gezicht in een tv-journaal. Waalse agenten bleken vaccin-overschotjes te krijgen. De Antwerpse burgemeester zei uitgemeten dat dat voor ‘onrust’ zorgde binnen zijn korps.

“Logisch. Zo’n ongelijkheid ís moeilijk te slikken. Als agent doe je hetzelfde werk met dezelfde risico’s en jij krijgt geen vaccin en je collega’s wel? Hier raken we aan de essentie van jaloezie: er kruipen altijd oude koeien mee uit de sloot. Elke nieuwe reden tot jaloezie — nu het vaccin — rakelt oude gevoelens van achterstelling op. Er zijn landgenoten die de agenten het vaccin niet gunnen, vanuit oude krenkingen zoals boetes. Waarom krijgen Verhofstadt en Coucke er zo van langs? ‘Die klasse regelt het altijd mooi voor zichzelf.’ Leerkrachten prioritair vaccineren? Meteen borrelt de klassieke frustratie op: ‘En zij hébben al zoveel vakantie.’”

En nu?

“Vaccinatiesnelheid en communicatie. De overheid moet non-stop blíjven uitleggen waarom we voor deze vaccinatievolgorde kiezen. Iemand van de 11 miljoen Belgen zal de laatste zijn en die moet het ook volhouden.”

Zet twee peuters op een berg speelgoed en ze willen één en hetzelfde speeltje. Heeft jaloezie nut?

“Niet onmiddellijk. Jaloezie heeft weinig te maken met leren overleven. Jaloezie gaat helemaal niet om dat speelgoedje of zelfs niet om het vaccin. Het gaat erom dat iemand ánders het wil of krijgt. Peuters trekken het speelgoedje vaak stuk en zijn dan opgelucht: ‘De ander heeft het ook niet.’ Jaloezie is basaal, soms destructief en vernietigend in ons aanwezig.”

Bestaan er mensen zónder?

“Ik geloof van niet. Mensen met weinig jaloezie zijn er wel. Wie veel aandacht en liefde kreeg, gunt het anderen makkelijker. Die mensen zetten de volgende generatie centraler dan zichzelf. Denk aan de 95-jarige die zegt: ‘Ik sta mijn vaccin af aan de jeugd.’ Dat is het omgekeerde van jaloezie.”

Vaccinjaloezie is een taboe-onderwerp. Het is schaamtelijk.

“Peuters schamen zich nog niet voor hun jaloezie. Bij het opgroeien leren dat we sterker staan in groep en dat we onze jaloezie moeten onderdrukken. Maar dat lukt nóóit helemaal. Het is een moeilijk, levenslang leerproces. Als Wout van Aert zondag de Ronde wint, zal ik enorm meegenieten. Ik gun het hem. Toch zullen veel wielerfans samen met mij beamen dat er dan ook iets knijpt vanbinnen: ‘Waarom kon ík dat niet?’”

De ene mens schaamt zich voor zijn spuit, terwijl de andere zijn profielfoto versiert met een fiere sticker ‘Vaccinated Against Covid-19’.

“Die laatste categorie herkennen we allemaal, helaas. Na de Louboutin-handtas showen ze hun vaccin op Facebook. Ikzelf en veel van mijn collega-psychologen herkennen zich in de eerste groep. Ik zat ook beschaamd in het vaccinatiecentrum. ‘Daar zit een 85-jarige die nu pas zijn vaccin krijgt en ik zit hier al. Klopt dat wel? Ik ben ervan overtuigd dat sommige mensen hun vaccin niet halen uit schaamte. ‘Ik verdien dit nog niet.’ Wat zijn wij toch gesloten. De gemiddelde Belg weet meer over de staatshervorming dan over zijn eigen gevoelswereld.”

Waarom laat Marc Coucke, toch geen uil, zich vangen aan een vaccinatiefoto? De intentie was nobel — het AstraZeneca-vaccin promoten — maar hij zag het element jaloezie over het hoofd.

“In de normale sociale omgang corrigeren we mekaar in kleine kring. Had Coucke dit eerst onder vrienden afgetoetst, dan hadden ze hem gewaarschuwd: ‘Allee, je weet toch dat dat voor de anderen niet tof is.’»

Dan speelde Pat Krimson (55) het slimmer. Hij gooide zijn uitnodiging verbaasd op Facebook, zo van: ‘Jongens, ik kan er ook niet aan doen.’

“Mag ik een oude, maar efficiënte anti-jaloezie-tip geven? Discretie. (lacht) Wat is zwijgen over je vaccinatie toch moeilijk in onze social media-maatschappij. En als je je vaccinatiefoto toch met de wereld wil delen, neem dan tenminste een bescheiden, dankbare houding aan.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234