Maandag 21/09/2020

InterviewEmmanuel André

Emmanuel André (UZ Leuven): ‘Er waren geen middelen voor contacttracing. Géén’

Emmanuel André legt uit waarom hij ontslag nam als trace-coördinator: ‘Er waren geen middelen. Géén.’Beeld Thomas Nolf

‘Ik haat het, ik haat het echt’, zegt Emmanuel André. Maar ook de eerste coördinator van het testen en opsporen in ons land moet toegeven dat de burger nu de prijs betaalt voor het falen van dat systeem. Hoe dat komt? ‘De ministers, op geen enkel niveau, hebben niet beseft hoe belangrijk tracing was.’

My tweets aim to stop this outbreak”, staat er op de Twitter-account van Emmanuel André. Hij is ex-woordvoerder van het Crisiscentrum, ex-tracing-coördinator ook. Maar nog steeds staat Emmanuel André in de frontlinie van de strijd tegen Covid-19: als lid van de GEES, als medisch verantwoordelijke bij het nationaal testplatform en bovenal als arts bij het UZ Leuven en microbioloog in het Rega-instituut onder leiding van Marc Van Ranst. En hoewel zijn werk nu vooral achter de schermen plaatsvindt, laat hij zijn stem nog haast dagelijks gelden.

U trok samen met andere experts al weken aan de alarmbel. Toch duurde het tot afgelopen maandag vooraleer de Nationale Veiligheidsraad ons sociale leven weer aan banden legde.

“Het zijn echt lastige dagen geweest: we hadden zoveel signalen, we kennen de ervaringen van andere landen met een tweede golf. Alles wees erop dat ze hier ook zou losbarsten. Mijn waarschuwingen zijn me niet in dank afgenomen, in de Franstalige pers zijn anonieme commentaren van politici verschenen om mij te bashen. Terwijl: bij de bevolking leefde het bewustzijn al wel, zeker aan Nederlandstalige kant. Denk maar aan de #NVRnu (de oproep op sociale media van vorig weekend om de Nationale Veiligheidsraad vervroegd te laten samenkomen, AVB). Zij hoorden de alarmbel sneller dan de politiek. We hebben dagen en dagen verloren, en dat heeft het probleem veel groter gemaakt.”

De tweede golf is een feit, maar valt die nog af te zwakken? Modellen tonen een piek die de eerste vlot overstijgt.

“We zitten in een kritische fase. Elke dag dat we wachten om meer te doen, is er een te veel. Het is nú het moment om nog sneller te schakelen. Om onze testcapaciteit nog verder op te drijven, bijvoorbeeld. De uitbreiding van klinische laboratoria is gestart, maar heeft de nodige capaciteit nog niet bereikt, en dit zal niet gebeuren in de komende weken. Dus moet het nationaal testplatform nu opnieuw op volle kracht gaan draaien, het duurt even om dat opnieuw helemaal op toerental te krijgen. Maar het moet: de huidige capaciteit is echt onvoldoende voor een golf vergelijkbaar met de eerste, zeker wanneer we niet snel genoeg in actie schieten wanneer een lokale uitbraak start. Elke dag, ieder uur bijna, wordt het probleem groter en groter.

“Die tweede piek is geen fataliteit. Als we niets doen, dan kunnen die modellen realiteit worden. Daarom dat we nu doortastend moeten handelen. Een fenomeen dat zo exponentieel start, valt niet met één maatregel af te stoppen. De kleinere bubbel en de mondmaskers zijn een goede start, maar het testen en tracen moet ook geïntensifieerd worden. Daar zijn ze in Antwerpen nu gelukkig wel mee gestart. Er is geen magic bullet, we moeten alles doen.”

In Antwerpen zijn de maatregelen nog strenger dan in de rest van het land, maar daar komt veel kritiek op. Hoe zinvol zijn een avondklok en een zo goed als volledige mondmaskerplicht in de strijd tegen het virus?

“We zullen de impact van deze maatregelen moeten afwachten. De mondmaskers verminderen in ieder geval het risico op transmissie, dat is duidelijk. De avondklok is een ander geval: niemand heeft ooit gezegd dat een avondklok een directe invloed zal hebben op de transmissie tussen personen, maar de avondklok legt wel een aantal super spreading events aan banden. Dat is belangrijk. Maar termen zoals avondklok en quarantaine, dat blijft moeilijk. Daar hangt een stevige connotatie aan vast, dat snap ik wel.”

Er zijn ook experts die Antwerpen liever in lockdown gezien hadden.

“We verdelen heel Europa onder in kleurcodes en verbieden mensen om naar rode zones te reizen. Als we consistent willen zijn, moeten we ook niet-essentiële verplaatsing uit en naar rode zones in eigen land verbieden. Ik snap best wel dat het moeilijk ligt. Antwerpen is een symbool, het is ook de eerste keer dat we zo’n beslissing zouden moeten nemen. Maar als je het nodig acht om een zone in je land extra strenge maatregelen op te leggen, dan is het toch compleet onlogisch om de mensen van daar nog op café te laten gaan aan de andere kant van het land?”

Beeld Thomas Nolf

Antwerpenaren zouden nu niet meer naar de Ardennen mogen gaan?

“Nee. En ze moeten ook niet naar de kust gaan. We zeggen dit nu voor Antwerpen, maar mogelijk zeggen we dat binnen een paar dagen of weken ook over Luik, Namen of Brussel. Het probleem zal niet tot Antwerpen beperkt blijven. Zeker niet met de vakantiegangers die de komende weken zullen terugkeren vanuit plekken waar massatoerisme plaatsvindt.”

Zouden we onszelf niet beter een reisverbod opleggen? De situatie is hier ernstiger dan op veel andere plaatsen. Er zijn al landen die maatregelen nemen tegen Belgische toeristen.

 “Als wij het zelf niet beslissen, zullen andere landen het in onze plaats doen. Reizen tussen regio’s die eenzelfde risiconiveau hebben, dat is oké. Dat houdt elkaar in evenwicht: zolang je de veiligheidsmaatregelen ook in het buitenland respecteert, is het oké om vanuit een groene zone naar een andere groene zone te gaan. Maar de situatie verandert zo snel, in heel Europa. Zones die vandaag in Frankrijk of Spanje nog groen kleuren, kunnen morgen oranje zijn en bij wijze van spreken overmorgen rood. Dat kan heel snel gaan. Ik begrijp heel goed dat dat geen populaire bedenking is, ik heb ook nog geen vakantie gehad en ik kijk daar ook naar uit. Maar je moet ook consistent kunnen zijn.”

Zal u zelf nog naar het buitenland gaan?

Een patiënt bij het coronatriagecentrum Oost aan het AZ Monica, Antwerpen. 'Het probleem zal niet tot Antwerpen beperkt blijven', is André stellig. Beeld BELGA

“Mijn privéleven houd ik privé. Maar het lijkt me heel duidelijk dat wie zich nu in een rode zone bevindt, niet naar andere zones van ons land gaat en ook niet naar het buitenland. Dat zal ervoor zorgen dat de verspreiding naar andere plekken van het land versneld wordt en dat we langer met het probleem zitten. 

“Dit is onze eerste ervaring met het aanpakken van een lokale uitbraak. Als we dit missen, dan zitten we opnieuw met een nationale uitbraak, met alle consequenties van dien.”

We hebben de hotspot in Antwerpen en de haarden in West-Vlaanderen en Limburg zien ontstaan. Waarom is er daar niet onmiddellijk systematisch getest in hele wijken om positieve gevallen te detecteren?

“Veel mensen hebben daarop aangedrongen, ik ook, en meer dan eens. Maar de Risk Assessment Group, die beslist over de testcriteria, liet dat niet toe.

“Er is in deze crisis nog maar één keer systematisch getest: in de woon-zorgcentra. Dat heeft toen ook veel aandringen en een kleine revolutie gekost. Eigenlijk zitten we nu in dezelfde situatie: we weten waar het probleem het grootst is, en ondanks de grootte die het al heeft aangenomen, is het nog beperkt. Maar er is nog steeds geen officiële toestemming van de Risk Assessment Group.”

De ergernis leeft dat de burger de prijs betaalt voor het falen van de politiek en ambtenarij. Met een fatsoenlijk werkend test- en opsporingssysteem waren al die nieuwe inperkingen van de vrijheid misschien niet nodig geweest.

“Dat is ook zo. Doordat de testing en tracing niet optimaal werkt, moeten we andere maatregelen nemen. Helaas is de compensatie persoonlijke vrijheid. Ik haat dit, eerlijk waar. We kunnen niet elke keer opnieuw de burger het eerste slachtoffer laten zijn, maar op dit moment moeten we pragmatisch zijn. Het alternatief is dat we niet meer tegen het virus zouden vechten en ik hoor de laatste tijd meer en meer mensen die daarvoor pleiten, zeker op sociale media. Maar als we de uitbraak willen stoppen, zijn deze maatregelen nodig.”

U was de eerste test and trace-coördinator. Waar is het fout gelopen?

“Zodra we aan de exitstrategie begonnen zijn, was het advies van de GEES dat we een goed werkend systeem moesten hebben dat de lockdown kon compenseren. Maar op dat moment was de druk vanuit de economische sector zo groot dat de sectoren die in aanmerking kwamen opengegaan zijn zodra het kon. Die druk was voor alle duidelijkheid begrijpelijk en ook gerechtvaardigd, maar het systeem stond toen nog lang niet op punt. Vergeet ook niet hoe groot de tegenkanting tegen tracen oorspronkelijk was.”

Pierre Van Damme wees er hier eerder ook al op: België doet nochtans al lang en bovendien succesvol aan contacttracing bij tuberculose. Dat is uitgerekend uw expertisegebied. Waarom hebt u die kennis niet gebruikt?

“Pierre Van Damme heeft absoluut gelijk. Maar toen ik aangesteld werd, waren de belangrijkste beslissingen al genomen. Het kabinet van minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) had al beslist met welk IT-systeem we zouden werken, welke strategie gevolgd zou worden. Er is door hen gekozen voor een systeem dat zeer administratief en database-gericht was en niet patiëntgericht, zoals de experts het hadden gewild.”

Is dat waarom u na enkele weken al opgestapt bent als coördinator? 

“Ik ben er ook uitgestapt op een moment dat ik het gevoel had dat ik het systeem onvoldoende kon beïnvloeden. Ik was coördinator, maar ik had geen macht over de teststrategie: alle punten van de strategie moesten eerst besproken worden in de Risk Assessment Group, in de Risk Management Group en in de Interministeriële Conferentie. Op het einde van zo’n traject waar bijna honderd mensen hun advies kunnen geven, is er geen coherentie meer. Er waren overigens ook geen middelen. Géén. Los van de contracten voor callcenters, die geregeld waren buiten mijn coördinatie om. Ik heb geen wetenschappelijk of medisch team kunnen opbouwen. Dat reflecteert ook hoe de ministers, op elk niveau, niet hebben beseft hoe belangrijk tracing was.

“Sommige dingen lopen intussen beter, hoor ik. Dat is het voordeel van het verstrijken van de tijd: men leert. Er is nu gekozen voor case management, men werkt meer patiëntgericht. Dat is zeer, zeer belangrijk.”

U zei in mei in een interview in deze krant: België was niet voorbereid op de eerste golf. We blijken dat ook niet te zijn op de tweede.

“Ik wil me hoeden voor simplistische boodschappen, we zijn beter voorbereid dan de eerste keer.”

Ze is er wel veel sneller dan gedacht. Hoe komt het dat iedereen dat zo verkeerd heeft ingeschat?

“De signalen waren een aantal weken goed. Het cruciale moment is voor mij geweest wanneer de regering ‘alles is verboden behalve’ veranderd heeft in ‘alles is toegestaan behalve’. Dat viel samen met het openen van de grenzen. Op dat moment waren er landen die nog volop in hun eerste golf zaten, en sommigen waar de tweede al opspeelde. Dat was heel veel op hetzelfde moment. En de bevolking heeft dat begrepen als: terug naar normaal. Dat is ook logisch, maar dat heeft wel een versnelling van de uitbraak veroorzaakt.”

In mei zei u ook nog: ‘Ik heb vertrouwen in de mensen, ze zijn niet meer dezelfden als in december.’ Hebt u uw geloof in de mensen intussen verloren?

(lacht) “Ja, ik geloof nog steeds in de mensen. Ik neem ze niet kwalijk dat ze het signaal dat alles weer mocht, ook zo geïnterpreteerd hebben. Maar ik geloof dat diezelfde mensen het nieuwe signaal ook begrepen hebben. Ik denk dat wel. Ik hoop het.”

Dankzij de Babylonische spraakverwarring tussen onder meer Sophie Wilmès, Maggie De Block en Jan Jambon maandag denkt de helft van de bevolking wel dat ze zowel een bubbel van vijf als een bubbel van tien mogen maken. 

“Tja, dat is allemaal niet ideaal, maar hoe komt zoiets? Je hebt een Nationale Veiligheidsraad, en enkele minuten later moet er al gecommuniceerd worden. Onmiddellijk moet je antwoorden op alle goede vragen van de pers over de coherentie van de aanpak, terwijl je de net genomen beslissingen nog niet hebt kunnen consolideren. Tijdens de eerste golf was dat niet anders: het duurde een dag of twee vooraleer alle details duidelijk waren.” 

Emmanuel AndréBeeld Thomas Nolf

Is dat niet erg amateuristisch?

“Dat lijkt misschien zo, maar volgens mij is het niet te vermijden omdat alles zo snel moet gaan. Het belangrijkste is dat het signaal dat de contacten drastisch ingeperkt moeten worden, wel onmiddellijk is doorgekomen. En dat de details van de communicatie dan niet meteen doorkomen, dat is België, zeker?” 

Er wordt door betrokkenen vaak gewezen naar de versplintering van de bevoegdheden als  bemoeilijkende factor in de aanpak van het virus. Ervaart u dat ook zo, of is dat een te makkelijk excuus?

“In ieder land zijn er problemen, daar ben ik zeker van. Maar onze problemen komen toch vaak voort uit de hoeveelheid personen die betrokken zijn bij beslissingen en de implementatie ervan. Wij hebben niet one line of command

“Tel dat ook nog eens bij het feit dat we geen coherent zorgsysteem hebben: preventie is een bevoegdheid van de deelstaten, de rest van de gezondheidszorg is federaal. Voor mij is die opsplitsing een kapitale fout. Preventie is sowieso op lange termijn het meest kostenbesparend, maar het kost wel veel geld en inspanningen. En waarom zou je die leveren, als de voordelen geplukt worden door een ander? Dat maakt dat de preventie in de loop der jaren bij ons serieus verzwakt is.”

U zit midden in deze crisis. Wat zou volgens u het efficiëntste zijn: herfederaliseren of verder regionaliseren?

“Alle verzekeringssystemen werken het beste met een zo groot mogelijke basis. Dus wat mij betreft is het simpel en is herfederaliseren logisch, maar in ons land is nooit iets simpel." (lachje)

U nam het vorige week op Twitter op voor GEES-voorzitter Erika Vlieghe, na haar conflict met Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA). ‘Politici hebben het recht niet om adviezen van experts te manipuleren’, schreef u. De relatie tussen experts en politici is al vaker moeilijk gebleken de afgelopen maanden. Hoe lastig is dat voor u?

“Het was zeker geen droom die ik in vervulling zag gaan. (lacht) Maar mijn job als wetenschapper komt ook met een verantwoordelijkheid. Voilà.”

Wanneer zit er voor u rust aan te komen?

“Ik heb die gepland in augustus en ze is heel erg nodig. Ik zal niet zeggen dat mijn batterij leeg is, maar het einde nadert wel. Ik ben geen superheld, ik ben een gewone man met een familie.”

Veel zorgverleners zitten op hun tandvlees. Kan ons zorgsysteem wel een tweede piek aan?

 “Verpleegsters, huisartsen, ziekenhuismedewerkers, wetenschappers, heel erg veel mensen zitten aan hun limieten. We hebben ons systeem zo lang onder druk gezet. Als we de bevolking nu vragen om opnieuw inspanningen te leveren, is dat ook om ons zorgsysteem te sparen. Vorige keer was het omwille van het aantal beschikbare bedden op intensieve zorgen, vandaag is het omdat we het de mensen in de zorg niet kunnen aandoen. Er zijn er die nog reserves hebben, maar er zijn er ook heel veel die niet meer in staat zijn om nog eens dezelfde inspanningen te leveren.”

En dan is het einde nog niet eens in zicht. Experts kijken al naar eind 2021 vooraleer we weer enigszins normaal kunnen leven. 

(knikt) “Ik hoor wel veel goed nieuws over de zoektocht naar vaccins. Het werk dat Johan Neyts en Kai Dallmeier (beiden eveneens verbonden aan het Leuvense Rega-instituut, AVB) aan het doen zijn, is fantastisch. Neyts, dat is onze toekomstige Nobelprijswinnaar, schrijf maar op. Hij start over enkele maanden met trials op mensen. We zullen wellicht starten met een aantal vaccins, na verloop van tijd zullen er nog betere komen. Op een gegeven moment zullen we de keuze hebben, hoop ik. 

“We beleven nu wereldwijd een echt crisismoment, hier zullen we over honderd jaar nog over praten.”

Dat hangt er wellicht vanaf welke virussen de komende jaren nog op ons afkomen. Ook daar zijn de berichten niet geruststellend.

“Er zullen er zeker nog komen. Elke twee, drie jaar gaan er alarmbellen af. Herinner u zika, ebola, enzovoort. Er zijn meer types van virussen dan dat er mensen zijn. Wil dat zeggen een nieuw virus opnieuw de ampleur zal hebben van Covid-19? Het kan, maar ik hoop van niet. Het zou uitzonderlijk zijn dat zo’n groot probleem zich twee keer vlak achter elkaar manifesteert. Voor wie nog twijfelt aan zijn studiekeuze: er is in ieder geval nog plaats voor virologen.” (lachje)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234