Donderdag 30/06/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Elke speech die Zelensky houdt, moet het niveau van Winston Churchill halen

Oekraïens president Volodymyr Zelensky en de voormalige Britse premier Winston Churchill, die zijn land door WOII loodste. Beeld AFP/Getty Images
Oekraïens president Volodymyr Zelensky en de voormalige Britse premier Winston Churchill, die zijn land door WOII loodste.Beeld AFP/Getty Images

Vandaag spreekt de Oekraïense president Volodymyr Zelensky de Belgische Kamer toe. De president in oorlog ziet publiciteit als enige overlevingskans voor zijn land. Elke speech voor buitenlandse toehoorders moet van churchilliaans gehalte zijn. Hoe krijgt hij dat voor elkaar?

Tom Vennink

De oorlogspresident die donderdag vanuit zijn belegerde hoofdstad de Kamer toespreekt, sprak vijf jaar geleden de stem in van Beertje Paddington. Oekraïense kinderen herinneren zich een beertje dat stoer en soms aandoenlijk klonk.

Als president in oorlog besteedt Volodymyr Zelensky veel van zijn tijd aan waar zijn grootste talent ligt: een boodschap overbrengen aan een breed publiek. Hij sprak in de afgelopen weken meer dan vijftien parlementen toe. Hij nodigde buitenlandse journalisten, Hollywood-acteurs en regeringsleiders uit in zijn commandocentrum in Kiev. Afgelopen weekend liet hij zich ruim anderhalf uur interviewen door vier onafhankelijke journalisten uit het land dat hem en zijn bevolking met de dood bedreigt, Rusland. De Russische mediacensor kondigde onmiddellijk een verbod af op verspreiding van het interview of citering eruit, en gaf zo toe te vrezen voor Zelensky’s woorden.

Achter die woorden zitten meer mensen dan de voormalige acteur. Toen Zelensky in 2019 niet alleen meer in een tv-serie plotsklaps de president van Oekraïne was geworden maar ook in de werkelijkheid, nam hij collega’s uit de entertainmentindustrie mee naar het landsbestuur. De meeste vertrouwelingen haalde hij uit Kvartal 95, het productiehuis dat hij met een aantal anderen opgericht had. Hij benoemde Ivan Bakanov, voormalig directeur van Kvartal 95, tot de baas van de Oekraïense veiligheidsdienst. Serhij Sjefir, producer en scenarioschrijver van romantische komedies met Zelensky in de hoofdrol, is nu topadviseur van de Oekraïense president.

Zelensky, Bakanov en Sjefir boekten bij Kvartal 95 grote tv-successen en werden daar rijk van. Samen waren ze in het geheim eigenaar van een offshorebedrijf op de Britse Maagdeneilanden totdat Zelensky vlak voor de presidentsverkiezingen zijn aandeel stilletjes overdroeg aan Sjefir, zo bleek in 2021 uit de Pandora Papers.

Overlevingskans

De Oekraïense president beschikt over meer collega’s die weten hoe je een groot publiek bereikt. Andrij Jermak, Zelensky’s stafchef, had voorheen een eigen productiehuis. Hij debuteerde met een film over een bokser die het gevecht van zijn leven moet leveren tegen een tegenstander die veel sterker wordt geacht. In die periode leerde hij Zelensky kennen. Momenteel wordt Jermak gezien als de op één na machtigste persoon van Oekraïne.

Ook Jermak laat tijdens de oorlog van zich horen. In een essay in The New York Times roept hij de westerse wereld op om meer wapens te sturen. “Niets minder dan onze vrijheid – en die van jullie – staat op het spel”, schrijft hij.

Zelensky en zijn team zien publiciteit als de enige overlevingskans voor hun land. Oekraïne heeft westerse wapens nodig om de Russische invasie te stoppen. Om die wapens te krijgen, hebben ze draagvlak nodig onder westerse volksvertegenwoordigers en burgers.

Dat lijkt vooralsnog te lukken. Zelensky krijgt weliswaar niet zijn gewenste no-flyzone of MiG-gevechtsjagers, maar wel miljarden euro’s aan moderne wapens tegen Russische tanks en vliegtuigen. Parlementen geven hem staande ovaties. Tolken barsten soms in tranen uit.

Na afloop kreeg Zelensky een staande ovatie. Beeld AFP
Na afloop kreeg Zelensky een staande ovatie.Beeld AFP

Zelensky’s team maakt de toespraken voor ieder land op maat. In de VS sprak hij in zijn olijfgroen T-shirt over Pearl Harbor, in Japan over kernwapens, in Duitsland over de Berlijnse Muur. Volgens de BBC worden de toespraken deels geschreven door Dmytro Litvin, een journalist die eerder samenwerkte met de Oekraïense president.

De vergelijkingen vallen niet in ieder land goed. Zo kreeg Zelensky in Israël kritiek voor het trekken van een parallel tussen Ruslands invasie en de Holocaust. De voorzitter van de Israëlische staatsinstelling voor herdenking van Holocaust-slachtoffers wil dat de Oekraïense president, zelf Joods, excuses aanbiedt. Premier Naftali Bennett vond de vergelijking ongepast, maar toonde begrip voor Zelensky’s benarde situatie.

Entertainmentindustrie

Volodymyr Zelensky probeert niet alleen politici in beweging te krijgen, ook burgers behoren tot zijn beoogde doelgroep. Die probeert hij te bereiken via het podium waar hij zelf uitgroeide tot president: de entertainmentindustrie. In de eerste weken van de oorlog liet Zelensky zijn tv-serie Dienaar van het Volk opnieuw uitbrengen op Netflix. Ondertussen lobbyde zijn team in Hollywood om hem via een videoverbinding een toespraak te laten houden bij de Oscar-uitreiking van afgelopen zondag.

Oekraïens president Volodymyr Zelensky in het Amerikaans Congres. 'De leider van de wereld zijn, betekent de leider van vrede zijn.' Beeld Getty Images
Oekraïens president Volodymyr Zelensky in het Amerikaans Congres. 'De leider van de wereld zijn, betekent de leider van vrede zijn.'Beeld Getty Images

Een adviseur van Zelensky zei tegen The New York Times dat het Oscar-idee voor het eerst ter sprake kwam tijdens een videogesprek waarin hij twee Hollywoodsterren – Mila Kunis, een actrice geboren in Oekraïne, en haar echtgenoot Ashton Kutcher – bedankte voor de inzameling van 35 miljoen dollar aan humanitaire hulp. De Amerikaanse comédienne Amy Schumer pitchte het plan daarna bij de Academy, de organisatie die de Oscars uitreikt. Acteur Sean Penn, die Zelensky deze maand in Kiev bezocht voor een documentaire, kondigde op CNN aan zijn twee Oscar-beeldjes om te laten smelten als Zelensky geen speech zou mogen geven.

Het plan ging niet door zoals hij had gehoopt. Geen toespraak. De Academy wilde de show niet “te politiek maken”, zo vertelden voorstanders na afloop. Wel werden kijkers tijdens de uitreiking aangemoedigd om geld te doneren voor humanitaire hulp aan Oekraïne. En zo boekte Zelensky in zijn vertrouwde entertainmentwereld toch weer een kleine zege in een echt slagveld.

Zelensky spreekt parlementen toe

Aan de Verenigde Staten: ‘Wees een leider van vrede’

President Zelensky speelde in zijn toespraak voor het Amerikaanse Congres (16 maart) in op het idee dat Amerikanen van zichzelf hebben als leiders van de vrije wereld. De Russische oorlog omschreef hij als een oorlog ‘tegen onze vrijheid’. “De leider van de wereld zijn, betekent de leider van vrede zijn.” Zijn verzoek om luchtverdediging leidde hij in met verwijzingen naar twee momenten in de geschiedenis waarop de VS geraakt werden vanuit de lucht: Pearl Harbor en 9/11. Het verzoek om luchtsteun was een variatie op Martin Luther Kings ‘Ik heb een droom’-speech. Zelensky: “Ik heb een nood.”

Aan Hongarije: ‘Kijk naar de Schoenen op de Donaukade’

In een toespraak aan de EU-regeringsleiders (25 maart) richtte Zelensky zich tot Hongaars premier en Poetin-bewonderaar Viktor Orbán. “Luister, Viktor, weet je wat er aan de hand is in Marioepol?” Hij raadde Orbán aan om in zijn eigen Boedapest te gaan kijken naar de Schoenen op de Donaukade, een monument voor gefusilleerde Joden die voor executie hun schoenen moesten uittrekken, zodat fascisten die konden verkopen. “Kijk naar die schoenen”, zei Zelensky. Dezelfde schoenen worden nu achtergelaten in Marioepol, aldus de Oekraïense president tegen Orbán. “En je twijfelt of je sancties moet instellen? En je twijfelt of je wapens moet doorlaten naar Oekraïne?”

Aan het Verenigd Koninkrijk: ‘We zullen vechten op de stranden’

“De vraag voor ons is to be or not to be.” Zelensky maakte in zijn speech voor het Britse Lagerhuis (8 maart) gebruik van Shakespeare en stelde de Oekraïense verdediging tegen Rusland gelijk met de Britse verdediging tegen nazi-Duitsland. Hij kwam met een variatie op Winston Churchills bekendste speech uit de Tweede Wereldoorlog, die bekendstaat als ‘We zullen vechten op de stranden’. Zelensky: “We zullen vechten in de bossen, op de kusten, in de straten.” Daarna richtte hij zich tot Churchill-bewonderaar premier Boris Johnson en hintte hij dat die meer moet doen om in de buurt te komen van zijn illustere voorganger.

Aan Duitsland: ‘Breek deze muur af’

Het meest confronterend was zijn toespraak voor het Duitse parlement (17 maart). Hij zei dat Duitsland zijn historische verantwoordelijkheid niet nakomt om een herhaling van de Holocaust te voorkomen. “Elk jaar herhalen politici de woorden ‘nooit meer’ en nu zien we dat deze woorden niets waard zijn”, zei Zelensky, zelf Joods. “Een volk wordt vernietigd in Europa.” Hij zei dat Duitsland ‘een muur’ om zichzelf heeft gebouwd door de Russische bedreiging van westerse waarden jarenlang te negeren ten behoeve van economische belangen, bijvoorbeeld de pijpleiding Nord Stream 2. Zelensky herhaalde tegen bondskanselier Olaf Scholz de beroemde woorden die de Amerikaanse oud-president Ronald Reagan uitsprak bij de Berlijnse Muur in 1987: “Breek deze muur af!”

Aan Frankrijk: ‘Stop sponsoring van oorlog’

Marioepol en andere gebombardeerde Oekraïense steden lijken net “de ruïnes van Verdun” na de Eerste Wereldoorlog, zei Zelensky tegen het Franse parlement (23 maart). Hij sprak waardering uit voor de Franse bescherming van egalité, fraternité, liberté en voor president Macrons pogingen om Poetin de oorlog te laten stoppen. Naast lof uitte hij harde kritiek op Franse bedrijven die na het begin van de oorlog actief bleven in Rusland. Hij noemde Renault, Auchan en Leroy Merlin “sponsors van de Russische militaire machine en van het doden van kinderen en vrouwen”.

Aan Japan: ‘Wat als Rusland kernwapens inzet?’

Voor het Japanse parlement (23 maart) sprak Zelensky over de gevaren voor Oekraïense kerncentrales, inclusief voor de ontplofte kerncentrale in Tsjernobyl, die is ingenomen door Russische militairen. “Stelt u zich een kerncentrale voor waar een ramp is gebeurd”, zei de Oekraïense president, wetende dat Japanners dan aan de kernramp in Fukushima uit 2011 denken. “Rusland heeft van deze plek een oorlogsgebied gemaakt.” Zelensky koos het Japanse parlement uit om te waarschuwen voor de terugkeer van de inzet van atoomwapens, ditmaal door Rusland. Ook zei hij dat Oekraïne vreest voor een chemische aanval met het zenuwgas sarin. Japanners herinneren zich een aanval met sarin door een Japanse sekte in de metro van Tokio in 1995.

Aan Israël: ‘Wij zoeken zoals jullie ooit zochten’

Zelensky trok in zijn toespraak tot de Knesset (20 maart) parallellen met de Holocaust en citeerde Golda Meir, een voormalige Israëlische premier die in Kiev is geboren: “We zijn van plan in leven te blijven. Onze buren willen ons dood zien. Dit is geen kwestie die veel ruimte laat voor compromissen.” Ook zei hij tegen het Israëlische parlement: “Onze mensen zijn nu verspreid over de hele wereld. Ze zoeken veiligheid. Ze zoeken naar een manier om in vrede te blijven. Zoals jullie ooit hebben gezocht.”

Volg de speech van Oekraïens president Volodymyr Zelensky in het Belgisch parlement live op demorgen.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234