Vrijdag 02/12/2022

'Elke keer denk ik: nu zal ik alles wel gezien hebben'

Ja, tijdens zijn schuldpleidooi stond hij te zwaaien met een foto van Luna, opgebaard op haar sterfbed. En ja, het pathos zwol wat aan, die laatste minuten, inclusief overslaande stem. Maar in al zijn bevlogenheid veegde strafpleiter Jef Vermassen afgelopen week zijn confraters in de Antwerpse assisenzaal op een hoopje. Als enige doorprikte hij het motief van de 'racistische massamoordenaar' Hans Van Themsche. 'Ja, ik ben emotioneel als ik over Luna pleit. Mag het?'

DOOR SUE SOMERS EN JEROEN VERELST

Antwerpen, woensdagavond. De burgerlijke partijen zijn net in de clinch gegaan met de advocaten van de verdediging over de schuldpleidooien. De jury heeft zich teruggetrokken om te beraadslagen over de schuldvragen. Hans Van Themsche heeft het laatste woord gekregen. De assisenzaal is op slot, de lichten zijn uit. Het oude Antwerpse justitiepaleis aan de Britselei houdt zijn adem in. Het is een licht zenuwachtige Jef Vermassen die tegenover ons plaatsneemt aan een tafeltje in een restaurant. "Ik weet het niet", zucht hij. "Zelfs na al die jaren vraag je je na je pleidooi nog af of het bij de jury is aangekomen. Of ze het wel begrepen hebben. Vroeger was het gemakkelijker. Dan hoefde ik maar op zoek te gaan naar een blik van herkenning bij de twaalf gezworenen. Een knikje, een lachje. Nu gaat dat niet meer. Iedereen kent me ondertussen, iedereen knikt me toe. Ik heb geen houvast meer, daar aan de overkant van de assisenzaal." Er is nog een reden waarom hij er niet gerust op is. Dit is Antwerpen. Wie hier een proces komt pleiten over racistische moorden, begeeft zich in het hol van de leeuw. "Terwijl politiek hier verdorie niets mee te maken heeft. Het interesseert me niet of hij zijn rechtse ideeën van thuis heeft meegekregen en of zijn ouders lid waren van het Vlaams Belang. Hij heeft verdorie zelf bekend dat hij zijn slachtoffers uitkoos op basis van hun huidskleur."

Uiteraard blijft de aanwezigheid van Jef Vermassen in het restaurant niet onopgemerkt. Een mannelijke klant komt op ons tafeltje af gelopen. "En, meneer Vermassen, wat denkt u ervan? Gaat hij levenslang krijgen?" Vermassen grijnst. "Afwachten, hè." De klant weer. "Ik heb uw boek gelezen, Moordenaars en hun motieven. Goed hoor!" Vermassen glimlacht minzaam. "Dank u." Vermassen bestelt steak tartaar met frieten en mayonaise. "Eigenlijk zou het niet mogen", bekent hij. "Ik heb het aan mijnen tikker en moet oppassen met mijn zenuwen. Tijdens de pleidooien van de verdediging hield ik het niet meer. Maar soms moet een mens zichzelf trakteren." Zoals na vandaag? "Precies", zegt hij. "Zoals na vandaag."

In de assisenzaal kregen we de indruk dat u tijdens uw schuldpleidooi alles uit de kast hebt moeten halen. Was het zo moeilijk?

Jef Vermassen: "Het was een verschrikkelijk moeilijk proces om te pleiten. Er waren zoveel verschillende aspecten. Bij partnerdoding kan de verdediging de schuld niet betwisten. Het is doodslag, punt. Dan wordt niet gesproken over internering of over voorbedachtheid. Hier gaat het om een voor een leek onbegrijpelijk misdrijf.

"Ik heb geprobeerd aan te tonen dat Hans Van Themsche allesbehalve krankzinnig is en dat hij perfect beantwoordt aan het profiel van een massamoordenaar. Ik heb gelijkenissen aangehaald met andere massadoders. Op een bepaald moment is de verdediging komen aanzetten met het syndroom van Asperger. Ik heb dat criminologisch in een kader proberen te plaatsen. Men vergeet vaak dat criminologie een verzamelwetenschap is die zich op het kruispunt bevindt van de psychologie, de sociologie, de gerechtelijke geneeskunde en het recht.

"Het probleem was dat we zoveel hebben moeten pleiten dat we dat niet met de nodige diepgang konden doen. Alles moest wel een keer worden aangehaald, maar nooit uitgepuurd. Altijd moesten we direct naar de essentie. Bij massamoord bijvoorbeeld heb ik alleen maar gezegd dat het de dader in zulke gevallen in de eerste plaats is te doen om zelfmoord. "Hij ervaart het bestaan als zinloos en wil eerst nog even ongestraft zijn goesting doen voor hij eruit stapt. Hetzelfde bij asperger. Wist u dat aspergers vrijwel nooit moorden, maar voornamelijk computers kraken, om te tonen hoe slim ze zijn? Autisten met het syndroom van Asperger hebben een groot respect voor wet en orde in de samenleving. Ze houden van voorspelbaarheid. Een moord plegen is daar het tegenovergestelde van. Voor hen betekent dat de wereld op haar kop zetten. Trouwens, je kunt wel asperger hebben, maar daarom hoef je nog niet ontoerekeningsvatbaar te zijn."

Goed, maar de vraag was eigenlijk of u deze keer diep bent moeten gaan. Herinnert u zich nog dat u zodanig opging in uw pleidooi over Luna dat uw stem is overgeslagen?

"Natuurlijk weet ik dat nog. Kijk, de voorbije dagen waren erg emotioneel. Maar ik heb wel geprobeerd om op een verstandige manier over emoties te pleiten. De dag na mijn pleidooi kopte een krant 'Vermassen gaat emotionele toer op'. Dat klopte niet, zo was het niet. Uiteindelijk bleek de journalist de titel niet zelf te hebben verzonnen.

"Uiteraard ben ik emotioneel als ik over Luna pleit. Waarom zou je niet emotioneel mogen zijn als je over emoties pleit? De openbare aanklager heeft na zijn requisitoir zelfs een tekst voorgelezen waarin hij zijn gevoelens over deze zaak verwoordde. Waarom deed hij dat? Omdat hij een kind heeft dat zo oud is als Luna."

Hoe moeilijk is het om de grens tussen emotie en rationaliteit te bewandelen?

"Louis De Lentdecker (oud-gerechtsjournalist, SS) heeft mij vroeger eens gezegd dat ik niet op de bank zit van de beschuldigde, maar ervoor. Hij had gelijk. Ik probeer altijd voldoende afstand te bewaren om de zaak te kunnen overschouwen. Eigenlijk is dat een advocaat in de puurste betekenis van het woord. In het Latijn betekent het letterlijk 'de bijgeroepene'.

"In deze zaak was het uiteraard veel moeilijker dan anders. Een kind van twee jaar is zo ontwapenend. Het is zoals de vader van Luna zei in zijn getuigenis: een kind dat kanker heeft en dat sterft, hoe moeilijk dat ook is, uiteindelijk kun je dat nog aanvaarden. Maar een kind dat op de straatstenen ligt in een plas bloed, neergeschoten omdat het met een zwarte oppas rondliep, daar kan niemand bij. Stel je voor dat je verder moet met de gedachte dat je kind wel nog had geleefd als je voor een Poolse oppas had gekozen. "De waanzin in deze zaak is zo immens, alle emoties stapelen zich op, er komt gewoon geen einde aan het lijden. Hoe vaak gebeurt het dat we een op een proces met een overlevend slachtoffer zitten? Dat is toch de emotionaliteit ten top? En een volledige Afrikaanse familie die uit Mali is overgekomen om hier als clan haar solidariteit te betuigen, dat is toch ongelooflijk?"

Is dit het zwaarste proces dat u ooit hebt moeten pleiten?

"Ik geloof dat ik dat al over tien verschillende processen heb gezegd. Het is altijd moeilijk, omdat het altijd iets anders is. Elke keer denk ik: nu heb ik alles wel gezien, maar elke keer maak ik weer iets nieuws mee. Elke zaak is uniek. Het leed van de ouders van de vermoorde Annick Van Uytsel, bijvoorbeeld. Die mama is 20 kilo vermagerd, een schim van zichzelf. Ik herinner me nog dat we op een dag het dossier gingen inkijken op het parket van Leuven. 's Middags kreeg ze met moeite een pistolet opgepeuzeld. 's Avonds toen ze naar huis ging, gaf ze me een hand en zei ze dat ze blij was dat ze het allemaal heeft kunnen lezen, hoe naar haar dochter is gezocht. Maar ik weet dat ze met doffe ellende achterblijft en dat ze de dag nadien weer opnieuw de strijd moet aangaan.

"Ik heb twee kleinkinderen, het derde is twee weken geleden geboren, het vierde kan elk moment komen. Dat de dood van Luna me zo aangrijpt, heeft natuurlijk ook met hen te maken. Hoe meer je in dezelfde situatie zit, hoe groter je inlevingsvermogen en hoe groter het lijden."

U hebt naar verluidt voor het proces begon met de halfbroertjes van Luna gesproken. Hoe was dat?

"Ik spreek altijd met mijn cliënten voor ik ze vertegenwoordig in de rechtszaal. Omdat ook de broertjes van Luna zich burgerlijke partij hadden gesteld, ben ik met hen gaan praten. Het initiatief ging eigenlijk van twee kanten uit, zij wilden me ook zien. De oudste vroeg me of hij de moordenaar van zijn zusje zou kunnen zien, want hij wilde hem absoluut in de ogen kijken. De jongste wilde dat dan weer helemaal niet. Na het pleidooi zijn ze naar me toe gekomen. 'Meneer', zeiden ze, 'uw einde was heel aangrijpend, en het begin was net een sprookje.' Kijk, dan is mijn opdracht geslaagd. Ik heb hen willen binnenbrengen in het verhaal en dat is gelukt."

Hoe hebben de ouders van Luna het proces beleefd?

"Het zijn twee moedige mensen. Verstandig ook. Het zijn geen masochisten, ze zijn niet gekomen om zich te pijnigen. De dag dat de foto's van Luna toen ze pas was neergeschoten zouden worden getoond, heb ik hen trouwens aangeraden niet te komen. Het heeft geen zin die beelden te bekijken, dat doet alleen maar pijn. Ze waren hier om over Luna te horen praten, om verhaal te halen. Een proces zou altijd het einde moeten zijn van een vechtperiode en het begin van een verwerkingsperiode."

Het was de eerste keer dat ze met de moordenaar van hun dochter werden geconfronteerd. Hoe hebben zij gereageerd op Hans Van Themsche?

"Zoals iedereen hebben ze zijn excuses als onoprecht ervaren. Het feit dat Van Themsche in zijn cel nu nog gewelddadige schietspelletjes speelt op zijn spelcomputer en dat de psychiaters toegaven dat hij kan herbeginnen heeft hen veel pijn gedaan."

U treedt de laatste tijd wel heel vaak op in gemediatiseerde strafzaken. Annick Van Uytsel, Bart Bonroy, Joe Van Holsbeeck, Guido De Moor. Hoe zijn de ouders van Luna eigenlijk bij u terechtgekomen?

"Gewoon, ze hebben gebeld en een afspraak gemaakt om langs te komen."

Weet u dan al onmiddellijk, als u van uw secretaresse het bericht krijgt dat de ouders van Luna gebeld hebben, dat u de zaak gaat aannemen?

"Nee, absoluut niet. Het moet klikken, anders begin ik er niet aan."

U 'klikt' wel met veel mensen, hè?

"Maar ik loop hen niet achterna, zeker niet! Dat u dat niet denkt."

Had u Hans Van Themsche kunnen verdedigen?

"Geen idee. Je moet wel veel moed hebben om dat te doen. Ik zou zeker met hem zijn gaan praten, vanuit het oogpunt van de verdediging is het een interessante zaak. Maar ik zou het nooit op de manier hebben aangepakt zoals het nu is gebeurd. Mocht hij echt het syndroom van Asperger hebben, zoals zijn advocaten altijd hebben volgehouden, dan is dat zeker niet de oorzaak van het feit dat hij drie mensen heeft neergeschoten. Er zijn zoveel mensen met asperger, onze maatschappij zou er nogal mooi uitzien als iedereen reageerde zoals Van Themsche.

"Principieel kan ik iedereen verdedigen. Alleen met huurmoorden heb ik het moeilijk. Zelfs een Freddy Horion heeft bij mij op voorhand niet afgedaan. Toen hij mij zijn leven vertelde, heb ik beslist met hem in zee te gaan. Dat was een les voor de samenleving: iemand was veroordeeld voor assisen voor een gewapende overval waarbij hij niet betrokken was en was daardoor zo haatdragend geworden tegenover de maatschappij dat hij wraak heeft willen nemen. Daar kon je serieus over pleiten."

Hoe hebt u zich op dit proces voorbereid?

"Zoals altijd: vlak voor het begin van het proces heb ik het hele dossier gelezen, zodat het vers in mijn hoofd zit en ik op de zitting kan tussenkomen waneer citaten uit hun context worden gerukt of niet volledig worden voorgelezen. Maar deze zaak kroop onder de huid. Je denkt er constant aan. In de auto, achter het stuur, op de meest ongelegen momenten dook het beeld van Luna weer op. Een zaak blijft normaal gezien nooit erg lang hangen, er zijn direct weer andere dossiers die om je aandacht vragen en die je moet gaan pleiten. Maar nu weet ik het niet. Ik zal me altijd blijven afvragen of de nabestaanden rust hebben gevonden, of wat aan die gast mankeerde."

Denkt u dat iemand als Hans Van Themsche te 'genezen' is?

"Ik wil het fatalisme niet delen van mensen die zeggen: eens een misdadiger, altijd een misdadiger. Ja, een psychopaat is onverbeterlijk, maar toch. De wetenschap ontwikkelt zich momenteel razendsnel. We komen steeds meer te weten over het functioneren van ons brein. Ooit zal het hopelijk mogelijk zijn dergelijke mensen te behandelen met medicijnen, maar momenteel hebben we de sleutel tot dat succes nog niet in handen."

Jef Vermassen:

Stel je voor dat je verder moet met de gedachte dat je kind wel nog had geleefd als je voor een Poolse oppas had gekozen

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234