Maandag 24/01/2022

'Elke dag die we overleven, is een overwinning'

In Oost-Congo vluchtten dit jaar ruim honderdduizend mensen voor gevechten tussen leger en rebellen. Drie miljoen mensen wonen in kampen of hutjes, meer dan zes miljoen lijden honger. Maar voor het eerst konden leger en VN-vredesmacht de rebellen terugdringen.

De dramatische situatie in Oost-Congo verslechterde nog verder toen de door Rwanda gesteunde M23-strijders op 14 juli een nieuw offensief openden op Goma, de hoofdplaats van de provincie Noord-Kivu. Net als in november 2012 rukten ze op tot aan de poorten van de stad. Op de omliggende heuvels installeerden ze artillerie en raketlanceerders waarmee ze de 500.000 inwoners in gijzeling namen. Voor de zoveelste maal werden het Congolese regeringsleger en de VN-vredesmacht vernederd.

Een week na het offensief op Goma publiceerde Human Rights Watch een rapport dat las als een nachtmerrie. M23 bleek zich schuldig te hebben gemaakt aan zware oorlogsmisdaden: executies van kindsoldaten die probeerden te ontsnappen, verkrachting van jonge meisjes, het platbranden en uitmoorden van dorpen. Het rapport toonde ook aan dat M23 nog steeds steun kreeg van Rwanda: honderden Rwandese soldaten en officieren namen actief deel aan de gevechten, vanuit Rwanda werden zware wapens, munitie en proviand over de grens gebracht, Rwandese jongeren werden met leugens of onder dwang geronseld en na een militaire training van amper tien dagen aan het front ingezet. Eind juli zag het er niet naar uit dat er ooit een einde zou komen aan de uitzichtloze oorlogssituatie die de regio al twintig jaar in haar greep houdt.

En toch voltrok zich de jongste weken in Oost-Congo een kentering die voor het eerst uitzicht biedt op een minder dramatische toekomst. Op 23 augustus lanceerde het Congolese leger een tegenoffensief. Wat niemand had verwacht, gebeurde. Het regeringsleger, dat de jongste tien jaar de ene nederlaag na de andere had moeten incasseren, verjoeg de rebellen tot aan het stadje Kibumba. Voor het eerst sinds heel lang konden de inwoners van Goma even ademhalen. Mensen begonnen te dansen op straat en er waren steunmanifestaties voor het leger. Een bevrijdingsroes als het ware. Dat had Goma sinds lang niet meer meegemaakt.

"Du jamais vu", zegt Congo-expert Kris Berwouts. "Je kunt dit een historisch feit noemen. Een chaotisch leger dat decennialang niets anders doet dan verliezen, lijkt er plotseling dan toch te staan. M23 is een aflopend verhaal." Professor Filip Reyntjens (Universiteit Antwerpen): "De M23 staat er veel minder goed voor dan drie maanden geleden. Het feit dat ze zich zo ver van Goma hebben moeten terugtrekken, maakt hen veel zwakker."

Gevechtsmachine

Hoewel de Congolese zege op een mirakel lijkt, komt ze er niet toevallig. De regering in Kinshasa is er blijkbaar in geslaagd om van het meest verhakkelde en corrupte leger ter wereld een efficiëntere gevechtsmachine te maken. Dat zegt ook Jason Stearns, die met zijn blog Congo Siasa een van de meest gezaghebbende stemmen in het Congodebat is. "De logistiek is deze keer veel beter. De salarissen worden betaald, de voorraden raken tot aan de frontlinie."

Een belangrijke ingreep was de overplaatsing van zo'n 120 officieren die in het verleden vooral uitblonken in nietsdoen, zelfverrijking en de verkoop van wapens aan de vijand. Zij verblijven momenteel in hotels in de hoofdstad Kinshasa. Officieel zijn ze daar voor een opleiding, maar eigenlijk gaat het om een neutralisering van overjaarse en corrupte topofficieren. Een van hun vervangers is generaal François Olenga, een absolute vertrouweling van president Joseph Kabila. Olenga stuurde vooral zijn allerbeste eenheden naar het front, waaronder de door Belgische instructeurs opgeleide 321ste en 322ste brigades.

Nog een belangrijke factor voor de onverhoopte militaire successen van het Congolese leger is de inzet van een drieduizend man sterke VN-interventiebrigade die een stevig gevechtsmandaat kreeg en wordt aangestuurd door Zuid-Afrikaanse militairen. Ook dat is nieuw. Voordien leek de Monusco-vredesmacht van 18.500 man - kostprijs 1,1 miljard euro per jaar - vooral uit te blinken in futloze patrouilles en volleybaltoernooi-tjes. De beloofde bescherming aan de bevolking leidde in de praktijk tot een vals veiligheidsgevoel. Telkens als de oorlog opflakkerde, trokken de blauwhelmen zich terug in hun kazernes, de burgers aan hun lot overlatend. Maar sinds de komst van de Duitse VN-vertegenwoordiger Martin Kobler en de Braziliaanse commandant generaal Carlos Alberto dos Santos Cruz begint Monusco eindelijk zijn rol als vredesmacht te spelen. Tijdens het recente offensief tegen M23 trad de nieuwe Interventie-brigade op de voorgrond. Op 24 augustus vuurden VN-aanvalshelikopters maar liefst 216 raketten af op M23-stellingen en schakelden Zuid-Afrikaanse sluipschutters meerdere rebellen uit.

Tegelijk lijkt de toenemende kracht van de blauwhelmen en het regeringsleger gepaard te gaan met een verzwakking van de M23-rebellen. Maar ook dat is een gevolg van een grote internationale wil om een einde te maken aan het moorddadigste conflict sinds de Tweede Wereldoorlog.

Kris Berwouts: "Toen in oktober 2012 uit een VN-rapport was gebleken dat Rwanda verregaande militaire steun gaf aan de rebellen, leed Kigali zwaar internationaal gezichtsverlies. Belangrijke donorlanden als de VS, Groot-Brittannië, Duitsland, Nederland en Zweden schortten een deel van hun hulp aan Rwanda op en dat kwam hard aan. Nog nooit was de druk op president Kagame zo groot geweest. Rwanda werd vanaf dat moment op de vingers gekeken, waardoor steun aan M23 geen evident verhaal meer was."

Reyntjens: "Rwanda kan het zich niet veroorloven zijn belangrijkste donoren te verliezen: internationale hulp is goed voor 45 procent van zijn budget en 20 procent van het bnp." Nog zwakker werd M23 toen rivaliserende fracties in het voorjaar op elkaar begonnen te schieten. De implosie van M23 zat er toen al aan te komen.

Precair bestaan

De ommekeer aan het oorlogsfront zou wel eens eengame changerkunnen worden voor het Congolese vredesproces. Maar of het de levenssituatie van de bevolking op korte termijn zal verbeteren, is twijfelachtig. Dat zegt ook Marie Noël Cikuru, coördinator van de ngo Action d'Espoir, die zich toespitst op wederopbouw. "Laten we hopen dat de oorlog steeds minder slachtoffers zal maken. Dat is heel belangrijk. Maar de meeste mensen zullen nog jaren een heel precair bestaan leiden. De oorlog heeft echt enorm veel kapotgemaakt en we kampen met een tekort aan alles: voedsel, medicijnen, onderwijs. Ook veiligheid is een groot probleem. Omwille van het conflict circuleren er heel veel wapens in onze maatschappij. Dat zorgt voor vormen van geweld die we vroeger nooit gekend hebben: gewapende afrekeningen, banditisme, ruzies die uitmonden in vuurgevechten."

Marie-Louise Balagizi, een gescheiden moeder van zes kinderen, vertelt ongeveer hetzelfde verhaal. "In november 2012 vluchtte ik voor de oorlog naar Oeganda, maar sinds kort ben ik weer in Goma. Het is goed dat het conflict zich van Goma heeft verwijderd. Maar de gevolgen van de oorlog blijven op onze schouders wegen. De landbouw, de economie, het onderwijs: het is allemaal voor een groot deel stilgevallen. Velden zijn vernietigd en militairen en rebellen namen de oogsten in beslag. Daardoor is er weinig voedsel en zijn de prijzen onbetaalbaar. Meer dan ooit zijn er mensen die honger lijden, zowel in de steden als op het platteland."

Filip Reyntjens: "Het is nog veel te vroeg om te spreken van een echte doorbraak. Het grote probleem van Congo blijft het ontbreken van een functionerende staat. Kinshasa is niet in staat om belastingen te innen of zijn eigen grondgebied te controleren." Kris Berwouts: "Nu de M23 is verdreven, zullen oude problemen opnieuw naar boven komen. Vergeet niet dat het land net na de verkiezingen van 2011 bijna implodeerde. De stembusfraude was enorm geweest, waardoor de geloofwaardigheid van Kabila problematisch was. Dat probleem bestaat nog altijd."

Marie Noël Cikuru zegt dat het conflict nog lang zal nazinderen. "Een oorlog stopt niet op het moment dat de wapens zwijgen. Er is hier zo verschrikkelijk veel vernietigd. Ook in onze hoofden. Denk maar aan al die verkrachte vrouwen. Zij zullen blijven worstelen met wat hen werd aangedaan. Om er weer bovenop te raken zullen we hard moeten werken en nog veel afzien. Elke dag die we overleven is een overwinning. Zolang we ademen,leven we nog."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234