Vrijdag 21/01/2022

Eindstand: Verkiezingen als anti-politiek instrument

Het zal mijn hoogst persoonlijke inschatting zijn, maar de sp.a-affiches met Bert Anciaux zien er wat mistroostig uit. Ook al is Bert zijn sympathiek lachende zelve, er 'pakt' iets niet. Bert is nu eenmaal geen socialist, en de mensen weten dat ook wel. Jazeker, hij is een man die veel respect heeft voor het middenveld, en natuurlijk is hij sociaal bewogen. Vandaar dat het paars van 'Spirit' hem als gegoten paste: een progressieve, sociale Vlaming. Maar na Bert-de-VU'er, Bert-de-ID'er en Bert-van-Spirit lijkt Bert-de-sos een stap te ver. Zelfs om te schrijven. 'Bert Anciaux (sp.a)': het went zo moeilijk. Het wringt.

Maar voor dat euvel hoeven we Bert Anciaux niet helemaal persoonlijk te blameren. Want waarom, in godsnaam, moet 'Bert' - laten we hem gemeenzaam zo noemen - wéér naar de kiezer toe?Omdat dit nu eenmaal democratisch is?Ga weg. Tel even op je vingers mee: Bert Anciaux presenteerde zich in 1999 aan de kiezer (federale, Vlaamse & Europese verkiezingen), in 2000 (gemeenteraadsverkiezingen), in 2003 (federale), in 2004 (Vlaamse), in 2006(gemeenteraad) en nu dus weer in 2009 (Europese verkiezingen).

En natuurlijk staat hij niet alleen, hij mag hier symbool staan voor de verpipoïng waartoe het politieke bestel in dit land de politici dwingt. En natuurlijk gaan die politici niet helemaal vrijuit, want zij hebben dit systeem zelf geconcipieerd en gestemd. Maar intussen maakt het dat de bevolking politici als pipo's ziet (de PVDA+ maakt er zelfs reclame mee): er is niet één land in de hele wereld waarin politici zichzelf zo vaak aan de kiezer moeten presenteren.

Dat heeft met 'democratie' geen snars meer te maken. Als Anciaux en al die andere politici de kiezer moeten vragen om zes keer op tien jaar tijd alsjeblieft voor hen te stemmen, als zij zichzelf steeds moeten profileren als 'de man of vrouw die uw stem waard is', dan organiseert het systeem zelf foertgedrag. Hou van mij, hou van mij, hou van mij, hou toch nog maar altijd van mij: zelfs voor een schlager is het te schmalzerig. Het werkt niet. Of beter: het werkt averechts.

Nogmaals: dit is geen particulier medelijden met Bert Anciaux. Dit is een algemene kritiek op een stelsel dat stilaan álle politici treft. De Vlaamse en Belgische politieke cultuur vereisen nu eenmaal dat (bijna) elke politicus ook in zijn gemeente 'de lijst steunt'. Maar dat is niet zonder risico, zoals Anciaux mocht meemaken in 2006. Toen deed het progressieve kartel het in Brussel minder goed dan verwacht en ritselde hijzelf als lijstduwer minder voorkeurstemmen bijeen dan gehoopt. En zo geraakte Bert Anciaux niet eens verkozen voor de gemeenteraad. Meteen daalde zijn eigen electorale marktwaarde, dus zijn politieke positie. En toch blijft hij verplicht om de ene verkiezing na de andere mee te surfen. (Anciaux' redelijk uitgebreide kroost is nog niet zo oud dat hij een De Gucht-trucje kan uithalen: de zoon vooruit sturen, zodat de familienaam toch ten volle wordt uitgespeeld terwijl hijzelf even één verkiezing in de luwte kan blijven, tot de volgende afspraak eraan komt en er wél weer met de spierballen gerold moet worden.)

Europees incasseren op Vlaams beleid
Het is niet de enige onlogica van dit op hol geslagen systeem. Laten we nog even bij ons 'didactisch voorbeeld' blijven, Bert Anciaux. Die is bijna tien jaar onafgebroken minister van Cultuur geweest, toch een cruciaal beleidsdomein in de Vlaamse regering. Wel, daarop kan de Vlaamse burger (kiezer) hem niet afrekenen, in positieve of negatieve zin. Anciaux stelt zich namelijk niet verkiesbaar voor het Vlaams Parlement. (Als hij als 'niet-socialist', doch ditmaal met partijkaart, weer ergens onderaan een de spa-lijst terecht komt, riskeert hij weer niet verkozen te worden).

Maar Anciaux wil natuurlijk best zélf incasseren op zijn beleid als minister van Sport en Cultuur. En dus koos hij uiteindelijk voor de U-bocht van de Europese verkiezingen. Want daar kan hij in heel Vlaanderen stemmen bijeen rijven. Op basis van Anciaux' Europees programma? Wegens zijn ambitie om in Straatsburg wat te betekenen? Ga weg. Hij wil natuurlijk Europese stemmen ronselen met zijn Vlaams ministerschap. Hopend dat al die ouders van kinderen die hij een gratis jeugdboek 'cadeau gaf' (niet met zijn geld natuurlijk, maar toch noemde hij het zo: een cadeau), al die sporters van clubs die subsidies kregen, al die cultuurconsumenten die de weldaden van de era-Anciaux geproefd hebben, op hem zullen stemmen.

En het zal natuurlijk niet aan Anciaux zélf liggen, maar het is een feit dat de Europese verkiezingen, sinds ze samenvallen met de Vlaamse (dus sinds 1999), elke stembusgang nog stiefmoederlijker behandeld lijken te worden dan de vorige. Dit jaar lijken alleen Dehaene en Verhofstadt voluit te gaan. En daar blijft het zo te zien bij. Zelfs de meeste Europarlementsleden die opnieuw voor hun zitje gaan, krijgen amper aandacht als ze géén lijsttrekker zijn (dat geluk heeft bijvoorbeeld Bart Staes dan toch). En natuurlijk heeft de Europese lijsttrekker van de sp.a, Kathleen Van Brempt, haar eigen zaak en die van haar hele lijst niet echt goed gedaan toen ze niet neen zei tegen de uitnodiging van Patrick Janssens om eventueel toch in de Vlaamse regering te blijven zetelen.

Gevolg: het Europese debat is wég. Ook al zullen in alle landen Europese verkiezingen wel deels op een binnenlandse agenda worden uitgevochten, nergens is dat deficit zo groot als in België en Vlaanderen. In Nederland haalde Geert Wilders het met een volstrekt Eurofoob programma, en door harde oppositie tegen een mogelijke toetreding van Turkije bij de EU.

In Vlaanderen ligt geen mens wakker van Turkije, van Eurosceptici, Eurofoben, Eurominnaars of Eurofans. Europa is volstrekt ondergeschikt aan Vlaanderen, Wallonië of Brussel. Die boodschap zenden álle partijen uit. Maar tegelijk klagen ze over de beperkte blik van het kiespubliek, dat de kiezer zo vatbaar is voor simplistische boodschappen. Ja: kan dat anders, als hem dat zo aangeleerd wordt?

Het gevolg van dit alles is dat dit redelijk a-politieke verkiezingen worden. Dat lijkt een contradictio in terminis, maar toch is het stilaan realiteit. Deze verkiezingen zouden namelijk over Vlaamse bevoegdheden moeten gaan.En Frank Vandenbroucke schreef wel een dik 'Durfplan' vol, maar hij zal ook wel zien dat onderwijs of cultuur of verkeer de gemoederen niet beroeren en dus de pers niet halen. Werk - gelukkig ook een Vlaamse bevoegdheid - doet dat wel.

Politieke werkelijkheid als complot
Indien men in volle Koude Oorlog een buitenlandse saboteur had gevraagd: laat het Belgische politieke systeem eens al zijn legitimiteit verliezen, dan had hij geen ingenieuzer complot kunnen bedenken dan de politieke werkelijkheid van vandaag. Men heeft beleidsniveaus waarvan al lang wetenschappelijk is vastgesteld dat de meeste burgers ze niet uit elkaar kunnen houden. Bij die verkiezingen doen politici van alle niveaus kriskras mee - en ook omgekeerd: doen dit keer anderen niét mee.

Want zover is het gekomen. Politici die de staatkundige logica respecteren, federale sterkhouders die dus niet voor Vlaanderen kiezen (tenzij sommigen op een zeer symbolische plaats), zoalsHerman Van Rompuy, Pieter De Crem, Karel De Gucht, Inge Vervotte of Johan Vande Lanotte, versterken het beeld dat deze stembusgang niet al te ernstig genomen moet worden.
En dus moet de kiezer warm gemaakt worden voor verkiezingen met kopstukken waarvan hij verdraaid goed weet dat zij de politiek niet doen draaien. Neem Oost-Vlaanderen. Daar proberen alle partijen de kiezer warm te maken voor een 'match' tussen Jean-Jacques De Gucht, Joke Schauvlieghe, Freya Van den Bossche, Filip Watteeuw of Helga Stevens. Los van de verdiensten van het gros van deze kandidaten, maar a) het is niet verboden voor de modale burger om de meeste namen hierboven niét te kennen, laat staan te kunnen inschatten en b) de Oost-Vlamingen die hen wél kennen en wél kunnen inschatten, weten dat deze stemming 'om te lachen' is. In het beste geval promoveren ze een dame als Schauvlieghe tot een nieuwe creatuur van de ondersoort die recentelijk reeds Hilde Crevits en Veerle Heeren naar voor bracht: in het beste geval behoorlijke vakministers, maar verder nog altijd redelijk onbeduidende politici.

Het zou daar in Oost-Vlaanderen dus niet eens onlogisch zijn dat de bewuste maar stilaan balorige burger uit Gent of Sint-Niklaas beslist eens een ander bolletje te kleuren. Waarom zouden ex-vakbondsman Guy Haaze (SLP) of professor Boudewijn Bouckaert (LDD) of de rode neus van de lokale PVDA+'er geen steuntje mogen gebruiken? Is dat anti-politiek? Voor sommige kiezers wellicht wel. Maar het is evengoed een niet eens onlogisch antwoord op een kiesbrief die schreeuwt: 'Neem dit aub niet al te serieus!'

En omdat één ongeluk nooit alleen komt, liggen ook de andere knikkers zo fout als kan. Mogelijk betaalt Vlaanderen de prijs die Antwerpen in de jaren negentig moest ophoesten: die van een meerderheid waarin alle grote partijen vertegenwoordigd zijn.

Gevolg één: wie een oppositiestem wil uitbrengen, kan niet meer terecht bij een van de grote, klassieke partijen. In 2004 kon die nog CD&V stemmen, hetgeen een zekere heer Leterme overigens geen windeieren heeft gelegd. Dit weekend moet die naar Groen!, NVA, LDD,SLP, PVDA+ of VB. Het heeft dus iets wereldvreemd, de waarschuwing tegen de politieke versnippering, als die mee in de hand gewerkt is door de samenstelling van de coalitie.

Gevolg twee: de klassieke partijen zien dat probleem ook wel. In plaats van het politieke spel te spelen zoals dat hoort - de oppositie knalt op de regering, maar de meerderheid verdedigt haar beleid - begint nu ook de meerderheid intern harde kritiek te geven. Karel De Gucht (hij doet wel niet mee voor de Vlaamse verkiezingen, maar hij geeft er toch interviews over - de burger moet maar volgen) liet weten dat de sp.a maar niks is.Open Vld-voorzitter Bart Somers ging nog verder, en viseerde zelfs minister-president Kris Peeters (CD&V) persoonlijk: als het van de liberalen afhangt, mag die opkrassen en komt Dirk Van Mechelen in de plaats. Want dit land - dixit Somers - heeft nood aan "waarachtig leiderschap". Echt waar: het stond er wit op zwart. En de belichaming van dat 'leiderschap' heet dus Dirk Van Mechelen. En weerom: driekwart van de kiezers ként Van Mechelen niet, of amper. En het kwart dat hem wél kent, weet dat hij bepaald niet de man is voor 'waarachtig leiderschap'.

Intussen schiet sp.a op CD&Ven Open Vld - u kan zich niet voorstellen hoe asociaal die partijen zijn waar ze nu al vijf jaar mee in de coalitie zitten - en klauwt en krabt CD&V terug naar elke politicus die kritiek spuit of de positie van Van Rompuy, Peeters of wie dan ook bedreigt.Althans in deze hebben de Vlaamse christen-democraten iets van een Leeuw.

Maar coalitiepartners die vooral elkaar afmaken: met zo'n meerderheid heb je geen oppositie nodig.Met zo'n politici moet je niet klagen over anti-politiek.Die hebben ze met die verkiezing namelijk zelf gezocht.

Om dit alles is het dus bezorgd uitkijken naar zondag.

Walter Pauli
Politiek commentator

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234