Zaterdag 06/06/2020

Iraans overleg

Eindspel is slechts begin voor Iran en VS

De Iraanse ayatollah Ali Khamenei.Beeld rv

 Iran sluit vandaag in Zwitserland mogelijk een historisch akkoord met de VS en vijf andere grootmachten over zijn nucleaire programma. Zowel in Iran als in de VS is er veel kritiek op een mogelijke deal, maar beide landen gaan anders om met die kritiek.

Iran: "Wie kritiek heeft, moet nu even zwijgen"

Met een waarschuwende vinger in de lucht en een hand op de Koran bezwoer Alireza Mataji dat een compromis over het Iraanse nucleaire programma er nooit zou komen. De lichtbebaarde student van 26 en zijn vrienden organiseerden maandenlang conferenties, demonstraties en bijeenkomsten tegen een nucleaire deal. Ze hadden daarvoor de goedkeuring van de geestelijken en commandanten die leiding geven aan de Iraanse hardliners. Zalen vol bezorgde Iraniërs hield hij voor dat 'grote Satan' Amerika onbetrouwbaar is.

Vandaag, aan de vooravond van een potentieel historische overeenkomst tussen Iran en de Verenigde Staten, zit Mataji thuis bij zijn moeder. "We zijn onze strategie aan het overdenken", zegt hij met een piepstem aan de telefoon.

Niet alleen Mataji, maar alle Iraanse hardliners - een groep die al tien jaar de touwtjes strak in handen heeft in Iran - hebben de afgelopen weken helemaal niets gezegd, ook al lijkt een nucleaire overeenkomst op handen. "Ze hebben zich opmerkelijk stil gehouden", zegt journalist Nader Karimi Joni, een voormalig lid van de Revolutionaire Garde en de baseeij, een paramilitaire group.

De stilte volgt de politieke lijn die is uitgezet door opperste leider ayatollah Ali Khamenei, die de afgelopen jaren door de hardliners nog meer op een voetstuk is geplaatst. Hij heeft de laatste maanden laten zien dat hij serieus is over de onderhandelingen. Vorige week bekritiseerde de ayatollah de Amerikaanse president Obama die in een boodschap had gezegd dat er 'elementen' zijn in Iran die tegen een diplomatieke oplossing zijn.

"Dat is een leugen", zei Khamenei. "Niemand in Iran is tegen een diplomatieke oplossing. Wij zijn wel tegen de opdringerigheid van de Amerikanen." Het Iraanse team van onderhandelaars, dat lang het doelwit was van de hardliners, noemt hij "goede mensen die werken voor het land".

Eén stem
Het zwijgen van de hardliners over de nucleaire onderhandelingen weerspiegelt ook de recente successen van Iran in de regio. De invloed van de islamitische republiek in Irak, Libanon, Syrië en recentelijk ook Jemen is sterk toegenomen. Als gevolg hiervan zijn er geen demonstraties meer in Teheran tegen een nucleair akkoord.

Bijeenkomsten georganiseerd door studenten als Mataji zijn afgelast. Billboards met bewerkte foto's van Amerikaanse onderhandelaars als commando's en duivels zijn vervangen door slogans met steun voor de regering van president Hassan Rouhani en zijn "internationale handreiking".

Het is duidelijk, zegt oud-Gardist Joni, dat de hardliners is verteld zich stil te houden. "Wie kritiek heeft moet zijn mond houden, omdat uitspraken de Iraanse onderhandelingspositie kunnen schaden", zegt hij. "Wellicht dat ze in de toekomst wel weer van pas komen."

De hardliners zelf zijn het daar roerend mee eens. "Wij gaan geen brieven schrijven of andere onzin zoals we in de Verenigde Staten zien", zegt Hamidreza Taraghi, een hardliner en politiek analist. "Iran spreekt met één stem."

Het maakt volgens Taraghi niet uit wat er uit de onderhandelingen komt. "Of we krijgen onze zin - dan wint opperste leider Khamenei", zegt hij. "Of de Amerikanen bewijzen andermaal aan ons volk dat ze onredelijk zijn en de gesprekken falen door hen. Dan wint opperste leider Khamenei ook."

Amerikaanse Senaat doet alles om deal te blokkeren

Als vandaag in Zwitserland voor middernacht een akkoord over Irans nucleaire programma wordt bereikt, zal dat een opluchting zijn voor president Obama. Want hij ziet de onderhandelingen als een laatste kans een mogelijke militaire confrontatie te vermijden. Alleen is hij er dan nog niet. Thuis wacht een volgend obstakel: het Amerikaanse Congres. Als de voortekenen niet bedriegen, zal dat in taaiheid niet onderdoen voor een Iraanse ayatollah.

Niemand weet hoe een eventueel akkoord er precies gaat uitzien. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu zei dit weekeinde zich zorgen te maken op grond van wat nu bekend is. Een anonieme functionaris uit zijn regering liet weten dat er een 'ongelooflijk' slechte deal in de maak is. Deze kritiek zal zijn weg vinden naar het Congres, waar Netanyahu eerder deze maand een heldenontvangst kreeg.

Voor veel Congresleden, met name die uit de Republikeinse meerderheid, zijn dit de jaren dertig van de vorige eeuw. Met Netanyahu als Winston Churchill en Obama als de Britse premier Neville Chamberlain. Zij zien Obama als een appeaser. Ofwel: iemand die te veel toegeeft aan een boosaardig Iraans regime dat niet te vertrouwen is, en net als Hitler destijds concessies ziet als een zwaktebod dat moet worden uitgebuit

Het gevaar van het denken in dit soort zwaarbeladen historische analogieën is dat het flexibiliteit uitsluit en onverzettelijkheid stimuleert, op het onredelijke af. Want wie sluit er nu compromissen met een Hitler? Voor Obama is deze houding een groot probleem. Hij heeft altijd al moeite gehad het Congres naar zijn hand te zetten, maar in de kwestie-Iran ziet het er helemaal hopeloos uit voor hem.

Daarom heeft hij besloten buiten het Congres om te handelen. Een akkoord zal niet de vorm krijgen van een officieel verdrag. Want dat moet worden bekrachtigd door de Senaat en aangezien de daarvoor benodigde meerderheid er waarschijnlijk niet is, houdt Obama het bij een zogeheten executive agreement, een door de president gesloten akkoord. De Senaat doet moeilijk, dan omzeil ik de Senaat, redeneert hij.

Het is niet voor het eerst dat hij dit doet. Eind vorig jaar passeerde hij het Congres bij de afkondiging van een maatregel die miljoenen illegale immigranten vrijwaart van deportatie. Ook is hij niet de eerste president die zo'n omtrekkende beweging maakt. De akkoorden van Jalta en Potsdam, die na de Tweede Wereldoorlog werden gesloten, waren eveneens geen officiële verdragen.

Veto
Maar de senatoren laten het er niet bij zitten. De Republikein Bob Corker en de Democraat Robert Menendez hebben een wetsontwerp ingediend dat de president dwingt een Iran-deal aan hen voor te leggen. Dit voorstel heeft de steun van meerdere senatoren uit Obama's Democratische partij, want de stem van Israël weegt ook zwaar onder Democraten. Maar de president heeft al gezegd dat hij zo'n wet zal treffen met een veto.

Corker probeert nu genoeg stemmen te vergaren om een veto te overtroeven. Het is niet helemaal uitgesloten dat dit lukt, maar het probleem voor hem is dat een aantal Democraten boos zijn omdat 47 Republikeinse senatoren (bijna de hele fractie) eerder deze maand een brief aan de Iraanse leiders stuurden, waarin ze erop wezen dat een niet door het Congres bekrachtigd akkoord met een pennenstreek door Obama's opvolger ongedaan kan worden gemaakt.

Het Witte Huis doet laconiek over de kans dat een overeenkomst door een volgende president van tafel wordt geveegd. Dat is nog nooit gebeurd. Maar wel kan het nog heel spannend worden of Corker genoeg stemmen binnenhaalt om een presidentieel veto te neutraliseren.

In het wikken en wegen zal veel afhangen van de precieze inhoud van het Iran-akkoord. Maar als dit slecht valt in het Congres en er komt in de Senaat een meerderheid die Obama dwingt de overeenkomst voor te leggen, dan kunnen er nog gekke dingen gebeuren. Ook wat dit betreft is er een parallel: de Senaat die na de Eerste Wereldoorlog deelname aan de Volkenbond blokkeert.

John Kerry in gesprek met de Britse minister van Buitenlandse Zaken Philip Hammond.Beeld REUTERS
Republikein Bob Corker en Democraat Bob Menendez willen Obama verplichten de Iraanse deal voor te leggen aan het Congres.Beeld GETTY
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234