Woensdag 19/01/2022

Eindelijk een Nobelprijs voor Doris Lessing

Haar oeuvre was al in de jaren tachtig zo gevarieerd dat ze al sinds toen een kanshebber was

Guido Kums belicht de diverse etappes in haar schrijverscarrière

Guido Kums is professor emeritus Engelse literatuur (universiteit Antwerpen) en deed onderzoek naar het werk van Doris Lessing.

Doris Lessing heeft de Nobelprijs rijkelijk laat in haar carrière gekregen. Ze is nu 88 en nog erg actief, met zowat om het jaar een nieuw boek, maar haar oeuvre was al in de jaren tachtig zo indrukwekkend en gevarieerd dat ze sindsdien steevast bij de kanshebbers was.

Haar eerste boeken waren erg autobiografisch en realistisch. De vijf romans van de Children of Violence-serie volgen de evolutie van de hoofdfiguur Martha Quest in het toenmalige Zuid-Rhodesië, nu Zimbabwe, waar Doris Lessing zelf opgroeide. Het was een conservatieve, racistische maatschappij waar weinig te beleven viel voor blanke jonge mensen, tenzij in de sportclub of op de feestjes van de koloniale landeigenaars, die kankerden over hun luie (zwarte) bedienden. Geleidelijk begint Martha de bekrompenheid van haar eigen kringen te doorzien. Ze komt in contact met jonge militaire piloten die uit Engeland komen en die Marx gelezen hebben. De communistische ideologie lijkt zeer aantrekkelijk voor Martha, omdat ze een doel aan haar leven geeft te midden van de geborneerde kolonialen. Maar Martha ziet na haar initieel enthousiasme al snel in dat al het gepraat over revolutie en emancipatie totaal zinloos is: de Tweede Wereldoorlog eist dat iedereen verenigd achter de moedernatie Engeland staat en het is zeker niet het moment om over meer rechten voor de zwarten, laat staan over onafhankelijkheid te leuteren. Na de oorlog 'ontsnapt' Martha, die ondertussen al tweemaal getrouwd en gescheiden is, zo vlug mogelijk uit Rhodesië en gaat in Londen wonen, zoals Doris Lessing ook deed.

In 1962 verscheen The Golden Notebook, waarmee Lessing internationaal doorbrak. De roman bevat belangrijke feministische componenten en die werden door de kritiek zo centraal gesteld dat Lessing tot op vandaag de reputatie van strijdende feministe opgekleefd krijgt, terwijl dat de diepgang en de veelzijdigheid van het boek erg onderbelicht laat. Centraal in het boek staat de jonge schrijfster Anna Wulf, die na een succesvol boek nu geplaagd wordt door writer's block. Anna kan niet meer schrijven omdat ze haar leven als zo chaotisch en doelloos ervaart dat ze ook in haar schrijven niet de minste structuur en zin meer kan leggen. Als remedie tracht Anna haar ervaring in 'gebieden' op te delen en voor elk gebied een soort dagboek bij te houden. Ze heeft het onverwerkte koloniale verleden (zoals Martha Quest), dat haar wel de inspiratie gaf voor haar succesroman; ze is communiste, maar is sceptisch over de zin van dat engagement; ze is moeder en gescheiden vrouw in het benauwende naoorlogse Engeland; ze wil schrijven, maar raakt nooit verder; ze gaat naar een therapeute om met zichzelf in het reine te komen. Al die ervaringsgebieden tracht Anna Wulf in aparte notitieboekjes op te schrijven om ze te begrijpen. De lezer krijgt al die notities in deeltjes en met mekaar verstrengeld voor ogen en moet ze samen met Anna doorworstelen. The Golden Notebook leidt langs allerlei kronkelpaden naar een onontkoombare conclusie: schrijven kan de ervaring niet vatten en er de zin niet van ontdekken. Schrijven moet dus iets anders dan een poging tot realistische reconstructie van de ervaring zijn. Die conclusie lijkt de optie van de sociaalrealistische roman (zoals de boeken van de Children of Violence-serie) uit te sluiten en dwingt Anna Wulf om het schrijven een totaal andere dimensie te geven.

Na The Golden Notebook gaat Doris Lessing zelf ook heel andere boeken schrijven. In haar werk zie je nu alternatieve werelden opduiken en personages die via buitenzintuiglijke waarneming en mystieke ervaringen tot inzicht komen in hun eigen situatie en in de evolutie van onze beschaving. Lessing schrijft dus geen fantastische verhalen, maar verhalen die via ongewone wegen trachten uit te maken wat nu essentieel en fundamenteel is aan ons menselijk bestaan in deze tijd. De kritiek deed die boeken soms wat denigrerend af als sciencefiction, maar hoewel we inderdaad op andere planeten en duizenden jaren geleden (of in de toekomst) terecht komen, is het toch altijd de bedoeling dat al die alternatieve werelden iets zeggen over onze verwarrende wereld hier en nu. Boeken als Briefing for a Descent into Hell en de vijfdelige serie Canopus in Argos lijken wel van een andere auteur te komen dan van Lessing, maar in de grond willen ze hetzelfde bereiken.

In haar latere werk is Lessing soms teruggekeerd naar realistische romans, onder andere in twee boeken die ze onder de naam Jane Somers naar meerdere uitgevers stuurde en die overal geweigerd werden, tot iemand er achterkwam dat Doris Lessing achter het pseudoniem stak... De twee romans werden dan gepubliceerd als The Diaries of Jane Somers. Ook waagde Lessing zich aan romans met een satirische inslag: in Love, Again en in The Sweetest Dream rekent ze af met respectievelijk de eeuwige zoektocht naar de ware liefde en met degenen die ideologisch vuur prediken om er zelf beter van te worden. Maar de alternatieve werelden of de afwijkende personages zijn nooit ver in haar recente werk, zoals in de romans over Ben, die het kwaad in zijn kleinburgerlijke wereld lijkt te brengen maar die zelf door de wereld geperverteerd wordt.

Doris Lessing heeft nog een massa kortverhalen en een autobiografie in twee volumes geschreven. Zelfs voor een deel van al die rijkdom was de Nobelprijs ten volle verdiend geweest.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234