Donderdag 24/06/2021

Eindelijk: de ware redenen voor de spoorstaking

Was u een van de velen tienduizenden die deze week uren verloren op een overbevolkt perron, en had u zich voorgenomen om u dit weekend niet meer op te winden? Blijf dan ver uit de buurt van het verhaal dat Douglas De Coninck optekende in de NMBS-coulissen.

Die ochtend in het station Antwerpen-Centraal. Het radionieuws meldt dat alle treinverkeer in de hele provincie "volledig plat ligt". De staking, zegt een vakbondsman, "is een succes". Wat veronderstelt dat de spoormannen massaal het werk hebben neergelegd. Dat zou moeten blijken uit de statistieken, bijvoorbeeld diegene die om 8 uur 's ochtends in de hoofdmeldkamer zijn opgesteld over het aantal machinisten dat kwam aanmelden. Er hoorden er 29 te zijn. Er zijn er 28 komen opdagen.

In het station van Mechelen hoorden er woensdag 60 personeelsleden te zijn. Er waren er 54. In Leuven moesten er 20 zijn; 17 kwamen opdagen. Om te kaarten, want militanten van de erkende spoorbonden, de socialistische ACOD-spoor en de christelijke CVCC, hadden met kettingen stations en seinhuizen afgesloten. Treinen doen rijden lukte niet, al had dat volgens de concurrerende kleinere liberale vakbond VSOA-spoor perfect gekund.

"Wij hebben geprobeerd, maar de directie zei njet", zegt Roland Vermeulen, nationaal voorzitter van VSOA-spoor. "Ze oordeelde dat het om veiligheidsredenen niet kon. Een drogreden. Als de directie had gewild, dan had de helft van de treinen wel gereden. Je moet midden in zo'n staking staan om de sfeer te voelen. Die was erg agressief. Als er toch ergens een trein in beweging was gekomen, was er vast een of andere vakbondsmilitant op de sporen gesprongen om een remleiding los te trekken. Of ze gaan de sporen blokkeren. Je kunt zeggen dat dat ook actiemiddelen zijn, maar sorry: als u dat morgen doet, wordt u gearresteerd. Een normale directie tolereert zoiets nooit. Denkt u nu echt dat de doorsneespoorman iets heeft begrepen van het eisenpakket? Die heeft net zo goed met open mond zitten luisteren naar Roger Vanhove (nationaal secretaris ACOD-spoor, DDC) in Voor de dag. Niemand begrijpt waarover dit gaat."

De VSOA deed in 1996 een concreet voorstel aan de directie om tijdens stakingen een minimumdienst te verzekeren. "Dat had nu zonder problemen gekund", zegt Vermeulen. "Dan waren er geen files van 200 kilometer geweest en waren er geen doden gevallen in het verkeer. De directie wou niet weten van zo'n plan. Waarom? Omdat ze heimelijk de stakers steunde."

Statistieken zijn leuk, krantenarchieven ook. "Wij zullen de schade van deze staking verhalen op de stakers." (27 juni 1991). "Als dit niet ophoudt, organiseer ik een referendum om na te gaan hoeveel personeelsleden écht deze actie steunen." (15 november 1995). "Dit is een dwaas idee en een aanslag op de reputatie van de spoorwegen." (24 november 1999). De drie citaten zijn alle afkomstig van gedelegeerd bestuurder Etienne Schouppe.

Waar zat u deze week, mijnheer Schouppe?

"Ik heb de staking veroordeeld."

Dat is ons ontgaan.

"Er is een stuk verschenen in La Libre Belgique waarin ik zeg dat ik de staking veroordeel. Ik heb ook gezegd dat ik bereid was om go-between te spelen in dit conflict tussen de minister en het personeel. Maar als men mij niks vraagt: tja. It takes two to tango."

Voor het organiseren van een minimumdienst voelde u blijkbaar niets?

"Ja, ik ken dat. Spoorbonden zijn grote voorstanders van minimumdiensten, zolang ze dienen bij stakingen van hun concurrenten. Ik zou de reactie van de VSOA wel eens willen zien als ik tijdens een door hen georganiseerde staking zo'n plan lanceer."

Het bestaat wel in Italië.

"Komaan, iedereen weet toch hoe een spoorstaking in zijn werk gaat? Ik contesteer die cijfers over 50 procent werkwilligen niet eens. Ik zeg wel dat 5 procent stakers kan volstaan om het hele net plat te leggen. Als de mannen in de seinhuizen niet meewillen, dan sta je daar. Het heeft gewoon geen zin."

De woordvoerders van de erkende spoorbonden, de socialistische ACOD en de christelijke CVCC kregen de publieke opinie maar niet uitgelegd waarom ze staakten. Ingewikkeld is het verhaal anders niet. Minister van Vervoer Isabelle Durant (Ecolo) wil 688 miljard frank investeren in het spoor, en verlangt van de NMBS dat die in ruil tegen 2012 een verdubbeling van het aantal reizigers realiseert. Meer geld, meer treinen, meer werkgelegenheid. Toch zijn ACOD en CVCC niet tevreden. Zij stellen dat een verdubbeling van het aantal reizigers onrealistisch is en wijzen erop dat de NMBS een derde van de giga-investering (zo'n 230 miljard) met eigen middelen moet financieren. Dat, zeggen ze, zal ertoe leiden dat de schuld van de NMBS zal stijgen tot 600 miljard frank in 2012.

Dat lijkt inderdaad een goede reden om tot actie over te gaan, want het doet sterk denken aan wat Sabena overkwam. Het gekke is dat de evolutie van de NMBS-schuld al enige tijd zorgwekkend is. In enkele jaren tijd steeg die spectaculair van 90 naar 147 miljard. Volgens prognoses van de NMBS-directie, die dateren van lang voor het plan-Durant, zou dat al in 2005 om en bij de 300 miljard worden. Toen die cijfers bekend raakten, hebben de spoorbonden niet eens gepiept. Dat deden ze ook niet toen onlangs onder impuls van de Waalse socialisten (PS) 4 miljard frank werd vrijgemaakt voor een volslagen nutteloze glazen koepel over het nieuwe station Luik-Guillemins. En ook niet toen onlangs door een kleine menselijke fout enkele miljarden frank over de balk werden gegooid door in Duitsland een transportbedrijf op te kopen.

In een 300 pagina's tellend rapport uitte het Rekenhof vorig jaar zijn verbazing over het feit dat België, in tegenstelling tot de meeste Europese lidstaten, nog niks ondernomen had om de schuldenberg van zijn spoorbedrijf te verkleinen. Daar is anders reden toe. Net als in de luchtvaart is ook op de rails het tijdperk van de deregulering aangebroken. De EU verplicht de lidstaten straks om de spoorwegmaatschappijen op te splitsen in twee entiteiten. Eén die sporen en al het andere vastzittende materieel beheert, en één die in een sfeer van vrije concurrentie treinen doet rijden.

Zodra België de NMBS in twee stukken hakt, zal er meer gebeuren dan het herschilderen van de treinen. Op die dag valt het ultieme argument tegen een communautaire opdeling van de NMBS weg: de netkaart. Het Belgische spoorwegnet is naar Frans model als een ster geënt op Brussel. Nagenoeg alle spoorlijnen leiden van zuid, via Brussel, naar noord. Zo lijkt het idee van een Vlaamse en een Waalse spoorwegmaatschappij absurd. Tot de dag komt dat sporen niet meer meetellen, en alleen treinen. Dus vreest de PS, niet toevallig de enige partij die de twee spoorbonden steunt, dat Wallonië straks een gigantische schuldenberg erft.

Al jarenlang geldt voor spoorinvesteringen, in de beste Belgische traditie, de 60/40-regel: 60 procent voor Vlaanderen, 40 procent voor Wallonië. Jaar na jaar worden binnen de NMBS-top echter oorlogen beslecht voor afwijkingen. De PS doet er alles aan om de investeringen af te stemmen op die toekomstige Waalse spoorwegmaatschappij. De voor de Antwerpen razend interessante IJzeren Rijn mag er niet komen, er moet wel worden geïnvesteerd in een alternatief tracé op Waals grondgebied. De PS wil weldra een nieuw fijn voorstel lanceren: de bouw van een spoorlijn tussen Brussel en Luxemburg... naast de bestaande lijn Brussel-Luxemburg. Daar zou dan een 'Waalse HST' op kunnen rijden.

Isabelle Durant krijgt maar geen vat op de NMBS-top. Dat is een creatuur van de vorige, rooms-rode regering. In de begindagen van haar ministerschap werd Durant op vergaderingen met spoorbonzen zonder pardon belachelijk gemaakt door haar gebrek aan technische kennis. Hoe hoog het haar intussen allemaal zit, blijkt uit de kleine lettertjes in de nieuwe beheersovereenkomst die ze de NMBS wil opleggen. Sinds 1991 telt de raad van bestuur van de NMBS, het orgaan dat namens de regering over de maatschappij waakt, achttien zetels. Die werden volgens de logica van de taart verdeeld onder PS, CVP, SP en PSC (plus één obligate VLD-vertegenwoordiger). Niet alleen zijn er, als het wetsontwerp-Durant volgende week wordt goedgekeurd, maar tien mandaten meer te verdelen, bovendien zullen drie daarvan worden bezet door vrouwen. Dat alleen al gaf binnen de NMBS-top een gigantische schok.

De traditie van wij-mannen-van-de-ijzeren-weg garandeert vele bijzonderheden. Al 75 jaar lang hebben de twee erkende vakbonden elk een zetel in de raad van bestuur. Dat mag raar klinken, geven de bonden toe, maar zo hebben we toegang tot alle informatie over het beheer van de NMBS, en kunnen we de belangen van het personeel beter behartigen. Ook dat is nu verleden tijd, besloot Durant. Zij voorziet voor de bonden een zeskoppig 'raadgevend comité'. Dat comité krijgt net zo goed toegang tot alle beheersstukken, maar zal geen beslissingen nemen. In het comité komen drie vertegenwoordigers van ACOD, twee van CVCC en een VSOA. En dat wordt Roland Vermeulen.

"Voor de twee grote bonden is dit de steen des aanstoots", zegt hij. "Hier ligt de ware reden waarom zij deze week nodig moesten bewijzen, ook al moest daarvoor hier er daar een rake klap worden uitgedeeld, dat zij in staat zijn 'de hele boel plat te leggen'. Het gaat hen erom het monopolie op de vakbondswerking binnen de NMBS te claimen. Weet u, de man zal het straal ontkennen, maar de dag waarop bekend raakte dat ook de liberalen een zitje zouden krijgen in dat comité, hing José Damilot aan de lijn, de voorman van de Waalse CGSP-spoor. Ik heb tweemaal drie uur met hem in een restaurant gezeten."

Gezellig!

"We zaten er niet voor de gezelligheid. Hij wou tot een of ander akkoord komen omtrent benoemingen. Binnen de NMBS is het zo dat alle benoemingen vanaf de graad van onderbureauchef verdeeld worden onder ACOD en CVCC. Om de zoveel tijd gaan zij discreet rond de tafel zitten met lange lijsten van kandidaten. Hun kandidaten. Er zijn diensten die zij volledig controleren. De directie 'netwerk' is bijvoorbeeld de speeltuin van het CVCC, 'reizigers internationaal' is dan weer in handen van de ACOD. Maar soms moeten ze postjes uitwisselen. Zo van: 'Oké, gij krijgt den dezen hier, en dan zetten wij er ene daar.' Damilot wou eigenlijk van mij vernemen of wij in de toekomst dat spel wilden meespelen. Ik heb nee gezegd."

Is dit voor de bonden zó belangrijk?

"Natuurlijk, dit is hun machtbasis. Daarom zijn ze zo verknocht aan hun zitjes in de raad van bestuur. Ze moeten daar meestemmen over belangrijke dossiers en de voor-wat-hoort-wat-regel toepassen: 'U hebt onze steun, op voorwaarde dat wij dié en dié benoeming kunnen doen.' Het is geen al te verheffend beeld van de interne keuken, ik weet het, maar het is de realiteit."

Voor wie een beetje complot-minded is, zit er aan de gebeurtenissen van deze week een intrigerende datum vast. Op 13 oktober 2001 liepen de officiële bestuursmandaten af voor NMBS-voorzitter Michel Damar (PS), bestuurder-directeurs Leo Pardon (SP) en Jean-Marie Raviart (PSC) en nog een zes leden van de raad van bestuur, onder wie ook vakbondsmensen José Damilot (CGSP) en Michel Bovy (CVCC). Zaterdag 13 oktober, dat was exact twee dagen voor het begin van de estafettestaking.

De verbondenheid tussen directie en vakbonden bij het spoor gaat ver. ACOD en CVCC hebben in totaal 74 permanente vrijwilligers bij de NMBS. Die staan allemaal, samen goed voor zo'n 155 miljoen frank aan weddes, op de loonlijst van de maatschappij.

Op 21 november 1997 sloot Schouppe in het geheim een 'conventie' af met ACOD en CVCC. Daarin staat dat beide bonden jaarlijks een 'syndicale premie' van 2.000 frank mogen uitreiken aan elk van hun 40.000 leden. Het geld, 80 miljoen frank per jaar in totaal dus, komt recht uit de NMBS-kas en wordt doorgestort naar de twee vakbonden, die het onderling vrij mogen verdelen. De plaatselijke vakbondsman gaat in de eindejaarsperiode met envelopjes en een gulle glimlach rond in de werkplaatsen. Er is wel een probleem. De conventie gaat ervan uit dat ACOD en CVCC 40.000 leden hebben, maar die hebben ze niet. De VSOA alleen heeft 3.600 leden, maar krijgt niks: geen geld, geen vrijgestelden. Zolang ze geen 10 procent van het personeel vertegenwoordigt, beschouwt de NMBS haar niet als een erkende vakorganisatie. Hetzelfde geldt voor de nog kleinere bond NUOD. Verder zijn er bij de NMBS ook steeds meer jongeren, die helemaal niet van plan zijn om tot hun zestigste bij de NMBS te blijven werken en een vakbond niet zo sexy vinden.

Hoeveel leden de twee grote bonden wél hebben, weet niemand. Er bestaan geen tellingen. Zelf zeggen ACOD en CVCC dat ze aan "zeker tachtig procent" van de ruim 40.000 personeelsleden een lidkaart te hebben verkocht, maar zelfs als dat zou kloppen - wat zeer twijfelachtig is - rijst de vraag wat zij doen met de 'syndicale premies' voor de leden die ze niet hebben.

Toen De Morgen twee jaar geleden over het bestaan van de conventie berichtte, reageerden de bonden achteloos. Neen, het geld wordt niet belegd in vastgoed, er worden 'vormingssessies' mee georganiseerd. Durant reageerde wel verontwaardigd. De conventie loopt eind 2002 af en het laat zich raden dat paars-groen niet zal dulden dat ze in deze vorm wordt vernieuwd. "En dat", zegt Vermeulen, "heeft meegespeeld toen de bonden beslisten om te staken. Precies omdat er zoveel geld aan kleeft, wordt het voor de erkende bonden een obsessie om zo vaak als mogelijk te bewijzen hoeveel mensen ze vertegenwoordigen, bijvoorbeeld via een staking."

In contracten en conventies zijn kleine lettertjes altijd van belang. Artikel 2 bepaalt dat de syndicale premie vanaf 1999 wordt opgetrokken van 2.000 naar 2.400 frank. In mei 1999 besloot Schouppe om maar meteen naar boven af te ronden tot 3.000 frank. Sindsdien verschijnt jaarlijks 120 miljoen frank op vakbondsrekeningen. De conventie voorzag nog meer. Hoewel de délégués op het terrein pas in december met de envelopjes rondgaan, verbond de NMBS zichzelf ertoe per kwartaal alvast een kwart van de 80 miljoen te storten op twee rekeningen van 'het syndicaal fonds'. Dat stelt de bonden in staat om het geld te beleggen, wat ze uiteraard ook doen.

Beleggen kunnen ze ook met de inkomsten die voortvloeien uit hun aanwezigheid in de raad van bestuur. Hoewel die in regel één keer per maand vergadert, ontvangen de achttien leden jaarlijks ongeveer een half miljoen frank aan zitpenningen. Voor Damilot en Bovy werd een uitzondering gemaakt. Zij ontvangen ongeveer het dubbele: 1.073.634 frank elk. Plus een onkostenvergoeding van 48.000 frank. En te indexeren door te vermenigvuldigen met 1,2. "Als je alles bij elkaar optelt, kom je nu al aan een geldstroom van meer dan 270 miljoen frank per jaar", zegt Vermeulen. "Hoeft het dan te verbazen dat bonden en directie elkaar in beide richtingen door dik en dun steunen? Je kunt evengoed aan een kind van vier vragen wat zijn mening is over Sinterklaas. De ware stakingsleiders zitten op de zevende verdieping van het NMBS-hoofdkantoor in de Frankrijkstraat."

Het minste wat Etienne Schouppe verdient, is een vermelding in het Guinness Book in de discipline politieke survival. Hij zit er nu al bijna vijftien jaar en trotseerde alle stormen, ook na een officiële beschuldiging voor valsheid in geschrifte bij een miljardencontract waarbij hij enkele treinen had verkocht aan een buitenlandse financier. Talloze malen werd gealludeerd op zijn ontslag. Het bleef bij speculaties. Nu maakt Schouppe zich op voor de ultieme strijd. Het wetsontwerp-Durant wijzigt de titel van gedelegeerd bestuurder in general manager. Maar wat meer is: die nummer 1 van de NMBS zal in de toekomst niet langer op zijn eentje onbeperkt contracten kunnen ondertekenen. Voortaan is een tweede handtekening, van de voorzitter van de raad van bestuur, vereist. Gesteld dat Schouppe ook nu weer overleeft, dan wordt dat even wennen. Hij nam de afgelopen jaren participaties in de meest bizarre buitenlandse bedrijven, tot een fiscale consultant in Maleisië toe. Eind 1999 had de NMBS voor 26,3 miljard van die participaties, in 145 bedrijven, verspreid over de hele wereld. Hier ligt de grote vrees op het kabinet-Durant. Stel dat Schouppe depressief wordt omdat men hem aan de kant heeft gezet: wie garandeert de regering dat er na een week geen tien deurwaarders met evenveel miljardenclaims voor de deur staan betreffende contracten waar alleen Schouppe wijs uit geraakt? En wat als Schouppe zo depri is dat hij gsm-loos op de Bahamas gaat zitten?

Zelf bezigt Schouppe occasioneel een ander argument pro zichzelf. Neem mij weg, en je zult zien: de PS gaat voluit voor deze baan. De PS heeft iemand klaarzitten: bestuurder-directeur Vincent Bourlart. Hij wordt gezien als het zetbaasje van de in en rond Luik de laatste tijd weer erg machtig geworden PS-peetvader Guy Mathot. Bourlart is een exponent van de cultuur waar Durant nu net vanaf wil. Hij is gedelegeerd bestuurder bij de nv Euro Liège TGV, waar hij samen met Mathot in een ijzingwekkend tempo NMBS-miljarden mag verspillen aan Grote Nutteloze Werken, die als enig doel lijken te hebben dat de PS vrienden maakt in aannemerskringen. Bourlart heeft zo nog een stuk over zeven bestuursmandaten in filialen. Uitzonderlijk is dat niet, want op vijf na hebben álle leden van de raad van de bestuur dergelijke mandaten. Mét zitpenningen, en veelal ook firmawagens, leuke secretaresses en onkostennota's.

Durant moet voor hen zowat het einde der tijden symboliseren. Ze wil de 22 bedrijfsheden, ook weer met allerlei leuke financiële en andere voordelen voor de directeuren, terugbrengen tot 9. En verder voert ze de in elk ander bedrijf niet meer dan normaal geachte regel - maar bij de NMBS is het vanwege traditie toch weer anders - in dat directeuren niet langer in de raad van bestuur mogen zetelen. Jezelf controleren is immers nooit een goede garantie voor deugdelijke controle.

Vermeulen: "En daar hebt u de hoofdreden waarom binnen de NMBS alle oude machten front vormen tegen Durant en de staking zonder meer steunden."

Volgens de laatste berichten was het besluit van Durant om de stemming van het wetsontwerp in de bevoegde kamercommissie (aanleiding tot de staking van deze week) pas volgende week te organiseren uitstel en geen afstel. Intussen is het ook broeden op een scenario voor het eventuele post-Schouppe-tijdperk. Schouppe zelf ligt er niet wakker van: "Man, ik heb hier al zoveel gemaakt. Ik heb de kelk al een keer of tien geledigd. Dat men maar eens een masochist vindt die deze job wil overnemen. Als iémand denkt dat je de NMBS kunt besturen zonder het vertrouwen van het personeel, dan moet men de gevolgen maar dragen. De confrontatie met de realiteit zou pijnlijk kunnen zijn."

Deze week circuleerde het gerucht dat paars-groen in eigen rangen de man denkt te hebben gevonden die als enige in het hele koninkrijk in staat kan worden geacht om het hoofd te bieden aan de almachtige spoorbonden én tussendoor ook de NMBS te leiden.

Het zou gaan om Luc Vandenbossche.

Etienne Schouppe: "Ik heb dat ook gehoord, maar ik denk dat de minister wijzer is dan dat." (lacht)

De NMBS is een wereld van mannen onder elkaar. De twee erkende spoorbonden ontvangen jaarlijks ruim een kwart miljard in het handje van de directie, die de staking heimelijk best wel terecht vond

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234