Donderdag 30/06/2022

AchtergrondOekraïne

Einde van een tijdperk: oorlog in Oekraïne betekent mogelijk de dood van het ISS

Een Sojoez-raket wordt vervoerd op de Russische lanceerbasis Bajkonoer in Kazachstan.   Beeld Sergei Savostyanov / Getty
Een Sojoez-raket wordt vervoerd op de Russische lanceerbasis Bajkonoer in Kazachstan.Beeld Sergei Savostyanov / Getty

De oorlog in Oekraïne lijkt ook in de ruimte het definitieve einde in te luiden van een periode van langdurig samenwerken. Zelfs de stabielste factor, het internationale ruimtestation ISS, heeft mogelijk zijn langste tijd gehad.

George van Hal

“Ze vliegen maar op hun bezemstelen.” Of: “Hou op, idioot, anders heb jij de dood van het ISS op je geweten.” Wie de woorden vermoedt van een anoniem account op sociale media, zit ernaast: dit zijn uitspraken van Dmitry Rogozin, hoofd van het ruimtevaartagentschap Roskosmos, de Russische tegenhanger van NASA uit de Verenigde Staten en ESA uit Europa.

Het eerste zei hij tegen de Russische staatstelevisie, nadat hij had aangekondigd dat Rusland niet langer raketmotoren zal leveren aan de Verenigde Staten. Het tweede is een – later verwijderd – bericht op Twitter naar aanleiding van een hoogoplopende ruzie met de Amerikaanse oud-astronaut en voormalig ISS-bewoner Scott Kelly, die kritische tweets had verstuurd over de oorlog in Oekraïne. Eerder suggereerde Rogozin al dat “het ISS kan neerstorten op de Verenigde Staten of Europa” als de VS de door hen geplande sancties zouden doorzetten.

“Ik vond Rogozin vroeger eigenlijk altijd een ludiek figuur. Een beetje een grappenmaker”, zegt onafhankelijk Nederlands ruimtevaartingenieur Erik Laan, die onder meer werkt voor onderaannemers van ESA. “Toen hij na de sancties in 2014, ten gevolge van de Russische inname van de Krim, zei dat Amerikanen voortaan maar met trampolines naar het ISS moesten komen, kon ik daar best om lachen”, zegt hij. “Maar de lol begint er nu wel snel af te raken.”

De Nederlandse astronaut André Kuipers, die zelf tweemaal met een Russische Sojoez naar het ISS vloog en daar intensief samenwerkte met Russische collega’s, noemt Rogozin “een mannetje van Poetin”. “Een heel ander soort persoon dan de kosmonauten met wie ik samenwerkte. Met hen was ik alleen met positieve dingen bezig. Met wetenschap, technologie, dingen die de hele mensheid beter kunnen maken”, zegt hij.

“We spraken in het ISS nooit over politiek of over religie. Natuurlijk was Rusland ook toen ik mijn missies uitvoerde al een dictatoriale staat. Je merkte het ook wel aan de Russische kosmonauten. Dat ze heel voorzichtig waren. Bang waren voor hun carrière, of erger, dat ze iets verkeerds zeiden”, zegt Kuipers, die zegt omwille van zijn goede ervaringen met de Russische ruimtevaart vooral droefheid te voelen over de huidige situatie. “Dat merk ik ook bij de andere oud-astronauten die ik spreek”, zegt hij. “Dit is Poetins oorlog, niet die van de gewone Russen. Ik laat mijn relatie met mijn individuele collega’s in elk geval niet verknallen door de acties van een dictator.”

Einde van de samenwerking

Wat nog het meest wringt, is hoe het ISS sinds de oorlog in Oekraïne plots een verlengstuk van het strijdtoneel lijkt te zijn geworden. “Vroeger werd nog gesproken over een Nobelprijs voor het ISS. Het was een lichtend voorbeeld voor hoe je kon samenwerken met al die verschillende nationaliteiten en politieke verschillen”, zegt Kuipers. “Maar deze oorlog raakt ook dingen die tot voor kort boven politiek verheven waren. Sport, cultuur en nu dus ook de ruimtevaart. Dit is een terugval naar de tijd van de Koude Oorlog.”

Laan denkt zelfs dat we het definitieve einde van de samenwerking op het ISS zien. “Het vertrouwen in elkaar kwam te voet en gaat nu te paard”, zegt hij. In 2024 loopt het Russische ISS-contract sowieso af. En waar de Verenigde Staten al voor de oorlog aankondigden tot 2030 door te willen met het ruimtestation, waren de Russen openlijk aan het twijfelen. “Ik vraag me zelfs af of we 2024 wel gaan halen”, zegt Laan.

De crew van DN3B81 Expedition 34 aan boord van het International Space Station. Beeld Alamy Stock Photo
De crew van DN3B81 Expedition 34 aan boord van het International Space Station.Beeld Alamy Stock Photo

Spannend worden de momenten dat het station zijn baan moet aanpassen met de motoren van het Russische bevoorradingsschip Progress. Als de Russen besluiten de motoren niet te laten vuren, dan zal het station langzaam terugzakken naar de aarde. “Voor de aanwezige astronauten is er dan overigens weinig gevaar, die komen terug naar aarde in de aan het station gekoppelde ruimteschepen die ze al zouden gebruiken aan het einde van hun missie”, zegt Laan. Maar het ruimtestation zelf zal verloren gaan. En ja: als Rusland het wil, kan het het zo timen dat de resterende brokstukken – het ISS is te groot om compleet in de aardatmosfeer te verbranden – terechtkomen op Europa of de Verenigde Staten.

En hoewel Elon Musk eerder op Twitter opperde dat de Crew Dragons van zijn bedrijf SpaceX de taken van de Russen wel konden overnemen, is dat volgens Laan niet zomaar geregeld. Zo is de brandstofcapaciteit van de ruimteschepen onvoldoende om het station zo’n grote zet te geven. En aanpassingen kosten tijd om te testen en certificeren.

Laan is verbaasd dat de lanceringen naar het ISS vooralsnog gewoon doorgaan. “De controle van het station is grotendeels in Russische handen. En bij terugkeer naar de aarde speelt naast de Crew Dragon van SpaceX de Russische Sojoez nog altijd een belangrijke rol. “Wie nu gaat, loopt volgens mij het risico een Russische gijzelaar te worden”, zegt hij.

Geen betrouwbare partner

Dat Rusland met alle sancties over en weer geen betrouwbare partner meer is, blijkt volgens Laan uit hoe het is omgegaan met de geplande lancering van 36 internetsatellieten van het bedrijf OneWeb, waar onder meer de regering van het Verenigd Koninkrijk aandelen in heeft. Die stond gepland voor vrijdag 4 maart, de rekening was al betaald, maar als antwoord op de sancties besloot Roskosmos ze alleen te lanceren als de Britse regering zijn aandelen zou inleveren en er schriftelijke beloftes kwamen dat de satellieten niet voor militaire doeleinden zouden worden gebruikt. Uiteindelijk bleven de satellieten daarom aan de grond. “Dat is voor OneWeb een drama. Dit kost ze, schat ik, een paar honderd miljoen aan materiaal en aan al aan Rusland betaalde lanceringen”, zegt Laan.

En daar blijft het niet bij, wat vertraagde of stopgezette ruimtemissies betreft. Zo vertrekt de Europese Mars-missie ExoMars, die door een Russische raket zou worden gelanceerd, niet langer dit jaar. “Het wordt nog een flinke uitdaging die missie te doen”, zegt Laan. “De aanpassingen die nodig zijn voor lancering met een andere raket zijn groot en Rusland verzorgde nog meer. Het platform waar Mars-wagen Rosalind Franklin op zou landen en vanaf zou rijden, bijvoorbeeld.”

Daarnaast moet een aantal lanceringen van de Europese gps-satelliet Galileo worden uitgesteld, zijn wetenschappelijke experimenten met Duitsland aan boord van het ISS afgezegd en kan de ‘Nederlandse’ European Robotic Arm (ERA), een project dat er – door talloze vertragingen aan (vooral) Russische zijde – 35 jaar over deed om gelanceerd te worden, voorlopig niet in gebruik worden genomen, omdat deze op de Russische zijde van het station zit. “Over ERA kun je straks een heel dik boek schrijven met een heel dramatisch einde, als die zo kort voor de eindstreep alsnog sneuvelt”, zegt Kuipers.

Vrije val

Laan denkt dat de oorlog de Russische ruimtevaart het laatste zetje zal geven. “Die zat al jaren in een vrije val. De ISS-module Nauka, waar ERA aan vastzit, had om de haverklap technische problemen, waardoor de lancering werd uitgesteld”, zegt Laan. Bovendien ontbrandden na koppeling aan het station de motoren van de module zodat het hele ISS onverwacht zo’n 540 graden draaide. “Of neem het gat dat een paar jaar terug ontdekt werd in het ISS, vermoedelijk een Russische productiefout”, zegt Laan. En zo kan hij nog wel even doorgaan. “Het land heeft niet bepaald meer een vlekkeloos blazoen.”

Op de lange termijn zullen vooral SpaceX en andere commerciële partijen daarvan profiteren, denkt hij. “Het blijft vooral heel verdrietig wat er nu gebeurt, want Rusland was natuurlijk een prachtig ruimtevaartland. Ik hoop elke dag dat Poetin verdwijnt, samen met zijn vazal Rogozin, dat iemand anders het overneemt en de internationale betrekkingen in één klap herstelt. Maar dat lijkt me weinig realistisch.”

Volgens Laan moet dit voor Europa een les zijn dat het zich in de ruimte minder afhankelijk moet opstellen van andere landen. “Dat de Europese ExoMars-missie met een Russische raket omhoog moest, heb ik nooit helemaal begrepen. We hebben zelf de Ariane-raket, die heel goed werkt’, zegt hij. “Het zal goedkoper zijn geweest, of diplomatiek verstandig, ik begrijp heus dat de raketindustrie intiem verweven is met onze geopolitiek. Maar ik denk dat het nu tijd wordt voor strategisch andere keuzes”, zegt hij.

Blijft over het internationale ruimtestation, het voormalige kosmische vredespaleis dat nu plots veranderd lijkt in het front van een Koude Ruimteoorlog. Toch is het ondanks de oplopende spanningen vooralsnog de laatste plek waar Russen, Europeanen en Amerikanen echt samenwerken. En hoewel Laan vermoedt dat het doek voor het station nu definitief valt, wil Kuipers zover nog niet gaan. “Wat Rogozin gaat doen, wat Rusland gaat doen, ik zou het echt niet weten. Ik hoop vooral dat het ISS kan blijven bestaan als klein navelstrengetje tussen deze landen, als laatste restje internationale samenwerking in deze tijd van oorlog, als tegenwicht tegen de dreiging van verdere militaire escalatie.”

Tijdlijn van ruimte-escalaties

24 februari

- Rusland valt Oekraïne binnen.

- De Amerikaanse president Joe Biden kondigt in een televisietoespraak nieuwe sancties aan die onder meer “de Russische lucht- en ruimtevaartindustrie zullen verslechteren, inclusief hun ruimteprogramma”.

- In een reeks Twitter-berichten vraagt Dmitry Rogozin, de baas van het Russische ruimtevaartagentschap Roskosmos, zich hardop af of de VS de samenwerking op het ISS “willen vernietigen”. Ook schrijft hij dat het station, als Rusland stopt, niet langer beschermd is tegen “een ongecontroleerde val op de Verenigde Staten of Europa”.

26 februari

- Rogozin vertelt aan Russische staatsmedia dat de sancties tekorten zullen veroorzaken in de micro-elektronica die nodig zijn voor ruimtemissies. Hij verwacht dat China die problemen kan oplossen.

- Rusland kondigt aan zijn werknemers terug te trekken van de ESA-lanceerbasis in Kourou, Frans-Guyana, en zal niet langer samenwerken bij lanceringen met het Europese ruimtevaartagentschap.

28 februari

- Volgens NASA zal hun astronaut Mark Vande Hei eind maart ‘gewoon’ vanaf het ISS terug naar aarde keren met een Russische Sojoez.

- ESA kondigt aan Marsmissie ExoMars met Marslander Rosalind Franklin, die gelanceerd zou worden met een Russische raket, niet te zullen lanceren. “We onderzoeken de gevolgen voor elk van onze programma’s waarin we samenwerken met het Russische staatsruimtevaartagentschap Roskosmos”, schrijft het agentschap in een verklaring.

1 maart

- NASA-directeur Bill Nelson benadrukt tijdens een vergadering van de NASA Advisory Council dat ze “toegewijd zijn aan de veiligheid van de zeven astronauten en kosmonauten aan boord van het ISS”.

2 maart

- Roskosmos eist voor 4 maart garanties dat de 36 internetsatellieten van OneWeb “niet gebruikt worden voor militaire doeleinden” en eist dat de Britse overheid zijn aandeel in het bedrijf terugtrekt, anders worden ze niet gelanceerd.

- Rogozin plaatst op Twitter een video van werknemers die de vlaggen van Groot-Brittannië, Japan en de Verenigde Staten van een Sojoez-raket verwijderen.

- OneWeb haalt zijn werknemers weg van de Russische lanceerbasis Bajkonoer in Kazachstan.

3 maart

- OneWeb kondigt aan dat het niet langer gebruik zal maken van Russische Sojoez-raketten.

- Rogozin zegt in een televisie-interview op staatszender Russia24 dat Roskosmos geen raketmotoren meer zal leveren aan de Verenigde Staten. “Laat ze maar op hun bezemstelen vliegen”, zegt hij onder meer.

- Roskosmos laat weten dat het geen experimenten met Duitsland meer zal uitvoeren op de Russische kant van het internationale ruimtestation ISS.

5 maart

- Rogozin zegt op de Russische staatstelevisie: “De schuld voor het instorten van de samenwerking in de ruimte rust op de schouders van de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland. Deze landen hebben vernietigd wat de mensheid met zoveel moeite heeft opgebouwd, met het bloed en zweet van de mensen die de ruimte veroverd hebben.”

7 maart

- Rogozin ruziet op Twitter met oud-NASA-astronaut Scott Kelly en zegt onder meer: “Hou op, idioot, anders heb jij de dood van het ISS op je geweten.” Later die dag wordt die tweet verwijderd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234