Zaterdag 27/02/2021

Efkens een Zollerke zetten

Sinds de computer de oude Zoller- en Malicieux-machines heeft vervangen, is ons telefoonverkeer natrekken routine geworden, iets wat een onderzoeksrechter voor het minste doet

Fenomeen * zoller / malicieux

We kunnen dat nu wel onprettig vinden, maar als hij oordeelt dat dat nodig is om 'de waarheid te achterhalen' is er niets wat een onderzoeksrechter kan beletten om 'een Zoller-Malicieux te zetten'. Tot een jaar terug kan hij laten natrekken met wie u wanneer met uw gsm of vaste lijn hebt gebeld en hoe lang de gesprekken duurden. De wet legt geen beperkingen op.

Zoller-Malicieux. De bizarre term rolde deze week over vele tongen, nadat bekend geraakt was dat de Antwerpse onderzoeksrechter Bruno De Hous er gedurende een maand een liet uitvoeren op de gsm van collega Anne de Graaf. Als opsporingsmethode lijkt het inzetten van deze techniek op zijn minst buitenproportioneel. Als blijk van respect voor de jurisprudentie inzake journalistiek bronnengeheim bij het Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg slaat België weer eens een modderfiguur. Maar 'efkens een Zollerke zetten': onderzoeksrechters doen het haast dagelijks. Ze zien het als de meest routineuze der onderzoeksdaden.

Het inzetten van Zoller-Malicieux, het weze herhaald, is niet hetzelfde als het afluisteren van een telefoon. De strafwet voorziet een hele reeks bepalingen waaraan dient te worden voldaan vooraleer justitie een telefoonlijn kan laten afluisteren. Er moet, om te beginnen, al een onderbouwd vermoeden zijn van een beetje een ernstig misdrijf: terreur, geweld tegen personen, gijzelingen... Speurders moeten objectief, integraal en woordelijk in het strafdossier neerpennen wat ze aan de telefoon allemaal hebben horen zeggen, ook als de verdachte Turks of Jiddisch spreekt. Het is een slopende onderneming, die magistraten vaak doet aarzelen om zo'n kanon te mobiliseren.

Zo strikt als de wetgever de telefoontap regelt, zo laks is hij voor nummerregistratie. Artikelen 88bis en 90ter van het Wetboek van Strafvordering leggen een onderzoeksrechter geen enkele beperking op. Of hij nu de ontvoerder van een hond wil opsporen, een moordenaar of een journalist van wie hij de bronnen wel eens zou willen kennen: het kan altijd. Om het even welk vermoedelijk 'misdrijf' kan volstaan om even een formuliertje in te vullen, het zogeheten kantschrift: 'Op heden heb ik overeenkomstig art. 88 bis Sv (...) bevel gegeven om over te gaan tot registratie van de abonneenummers die opgeroepen worden vanuit of die oproepen naar de aansluiting met nummer...'

Speurders stappen dan naar de telefoonmaatschappij, die verplicht is de gegevens over te maken, maar daar ook vrij royaal voor wordt vergoed door justitie. Er wordt een lijst van nummers overgemaakt, waarvan de onderzoeksrechter dan uiteraard ook wenst te weten van wie al die nummers zijn. Proximus rekent per nummer een 50 cent aan. Kan aantikken als in een onderzoek meerdere nummers dienen geïdentificeerd en als die allemaal een keer of honderd per maand bellen.

De term Zoller-Malicieux is eigenlijk antiek. Het is goed klinkend politiejargon dat verwijst naar een apparaat waarvan in het beste geval nog ergens een exemplaar op de rommelmarkt te vinden is. "Er waren twee soorten apparaten", zegt woordvoerder Jan Margot bij Belgacom. "De 'Zoller' diende voor het uitgaand verkeer, de 'Malicieux' voor het inkomend verkeer. De term 'Malicieux' verwees, voor zover ik begrijp, naar kwaadwillige telefoontjes en de nood om de herkomst ervan op te sporen. De fabrikant heeft zijn apparaat nu eenmaal zo genoemd. Begin jaren negentig zijn die nogal logge toestellen vervangen door geavanceerdere ELMI-toestellen." Margot kan nog kwijt dat de wet de telefoonmaatschappij, net zo goed als de gsm-operatoren, verplicht om per abonnee de gegevens gedurende een jaar te bewaren. In principe kan justitie niet verder teruggaan in de tijd.

'Tot een eind in de jaren tachtig was het vaak een dubbeltje op zijn kant", zegt een speurder bij de federale recherche. "In verouderde RTT-centrales werkte ofwel alleen de Zoller, ofwel alleen de Malicieux. Of helemaal niets. Het was raadzaam om als flik zelf in de centrale langs te gaan en dat ding in de gaten te houden. Het zag eruit als een printer. Met zo'n ratelend inktlint dat wel eens opdroogde. Je moest het in de centrale met een kabeltje laten verbinden aan de te observeren telefoonlijn. Veel heen-en-weergeloop dus, en de onderzoeksrechter greep niet zo gauw naar dit middel. Tegenwoordig kan de computer alles. Eén telefoontje, één druk op de juiste knop en daar is die lijst met nummers. Het is pure routine geworden."

De Zoller-Malicieux-techniek heeft in de loop der jaren honderden misdrijven opgehelderd. Want de techniek liep altijd op de een of andere manier vooruit op wat de goegemeente denkt te weten over wat politie en justitie vermogen. Anne de Graaf schreef deze week bij wijze van boutade dat ze met droefenis afstand doet van haar nummer 0477/33.33.91 en voor het vertrouwelijkere werk voortaan maar gebruik zal maken van anonieme betaalkaarten van Tempo en Pay and Go.

"Toen wij dat lazen, hebben wij moeten lachen", zegt de speurder. "Jarenlang is de Zoller-Malicieux hét middel geweest om drugshandelaren op te sporen. Zij zijn er inmiddels allang achter dat ook betaalkaarten niet veilig zijn. Wil je iemand pakken, dan vind je altijd een manier om zijn nummer te identificeren. De nieuwste techniek verraadt niet alleen de gekozen en ontvangen nummers, maar ook het aan de gsm verbonden IP-nummer. Elke gsm heeft een identiteit, ook als je die in het buitenland koopt. Van elke gsm is ergens een factuur terug te vinden. De politie komt er dus wel achter wie met wie heeft gebeld."

Dat is onlangs ook gebleken in het onderzoek naar de drievoudige moord in café 't Vraagteken aan de Grote Markt in Geraardsbergen. Uitbater Brian Van Den Bremt, dienster Cynthia Ronse en stamgast Bjorn Wymeersch werden op 29 september 2003 vermoord en van hun bezittingen beroofd, ook hun gsm's. Twee maanden lang tastte justitie in het duister. Tot een van de daders, twee broers van 24 en 19 jaar, een nieuwe sim-kaart (Pay and Go) in de gsm van Cynthia Ronse stopte en daarmee begon te bellen. Binnen de dag waren de broers opgepakt en legden ze bekentenissen af.

Douglas De Coninck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234