Vrijdag 27/01/2023

Eeuwige bewondering voor 'De verwondering'

Nu Bart Meuleman er voor Toneelhuis een toneelbewerking van maakt, vroeg De Morgen aan hem en twee andere bewonderaars wat De verwondering van Hugo Claus zo onmisbaar maakt. Een roman die dwars is, klinkt het, en moeilijk om te lezen. Maar tegelijk ook meesterlijk en flamboyant. Zoals De Meester zelf, quoi.

DE THEATERMAKER

Bart Meuleman

"De verwondering is het eerste boek van Hugo Claus dat mij echt is bijgebleven. Toen ik rond de twintig was, heb ik verschillende werken van hem gelezen, en dat beviel me nooit echt. Ik vond het altijd te Vlaams. Maar dit boek is zo'n caleidoscopische en flamboyante trip, dit bleef hangen.

"Tegelijk is De verwondering ook een boek waarvan ik me afvraag of mensen het nog kunnen en willen lezen. Je hoort soms zeggen dat het een 'onleesbaar' boek is, maar dat vind ik niet. Het is ook een boek dat je kunt bestuderen, dat boordevol details zit die verwijzen naar populaire cultuur, kunst en politiek. Ook al lees je het voor de vijfde keer, je ontdekt er nog nieuwe dingen in.

"In De verwondering biedt Claus een terugblik op de Tweede Wereldoorlog vanuit het standpunt van iemand die in de psychiatrie zit. Je weet niet of wat hij vertelt echt gebeurd is of niet. Je voelt de invloed van de nouveau roman in De verwondering, maar ik vind het geestiger en brutaler dan wat er meestal onder die term schuilgaat.

"Dat psychiatrische gegeven heeft Claus toegelaten om vreemde stappen te zetten, om op een donkere en tegelijk komische manier een beeld te schetsen van het naoorlogse Vlaanderen. De Tweede Wereldoorlog is een heel wezenlijk stuk recente geschiedenis. Voor een groot deel is hij nog altijd verantwoordelijk voor bepaalde sentimenten vandaag, in de Belgische en de Vlaamse politiek.

"Mijn toneelvoorstelling zal natuurlijk niet hetzelfde zijn als het boek. Ik moet keuzes maken. Maar ik wil De verwondering wel opnieuw onder de aandacht brengen, en zeggen wat voor een fantastische roman het is."

DE PROFESSOR

Lars Bernaerts

(doceert Nederlandse literatuur en literatuurwetenschap aan UGent en VUB, publiceerde over De verwondering van Claus)

"Het is misschien niet zijn meest toegankelijke boek, maar mensen die nog niets van Hugo Claus gelezen hebben, raad ik toch aan om met dit boek te beginnen. Het toont alles waartoe Claus in staat is. Zelf heeft hij eens gezegd dat het zijn beste roman was, en ik geef hem daar gelijk in. De verwondering is van uitmuntende literaire kwaliteit, wegens de typische thema's van Claus - zoals de oedipale relatie met de moeder en de Vlaamse identiteit - het meervoudige perspectief, de stijlbeheersing en de gelaagdheid door verwijzingen naar andere literaire werken.

"Het meervoudige perspectief komt vaak terug in Claus' werk, van De Metsiers tot De geruchten, maar in De verwondering gaat hij nog een stap verder. Het bijzondere aan deze roman is dat er één verteller is - Victor-Denijs de Rijckel - die toch versplinterd is in verschillende geschriften en stijlen. Zijn dagboek is in de ik-vorm en de tegenwoordige tijd geschreven, zijn verslag voor de psychiater in de hij-vorm en de verleden tijd, zijn notities in een schriftje ten slotte wisselen af tussen de ik-vorm, als het over zijn eigen herinneringen gaat, en de wij-vorm, als het over de repressie gaat.

"Op meesterlijke wijze illustreert de vertelwijze op die manier het thema van identiteitsvorming. Er is de versplinterde identiteit van het ik, maar ook de collectieve identiteit van Vlaanderen, een identiteit die in crisis is na collaboratie en repressie. Ten slotte gaat het ook over de onmogelijkheid voor de schrijver om de werkelijkheid en het verleden te vatten.

"Die benadering van literatuur kondigt het postmodernisme in zekere zin aan. Er zitten veel verhaaldraden in het verhaal, en als lezer krijg je op het einde geen volledig plaatje. Je begrijpt niet alles als je het boek uit hebt. En zo stelt de roman ook de identiteit van de lezer in vraag, die nooit helemaal tot volledige kennis kan komen. Dat gegeven zorgt dan weer voor een verbinding tussen de lezer en het hoofdpersonage, die beiden in een staat van verwondering verkeren.

"De verwondering is dus een erg weerbarstige roman, en dat vind ik net de meerwaarde. Veel lezers willen niets liever dan alle puzzelstukjes op het einde in elkaar te zien vallen, en dat moet je bij deze Claus niet verwachten."

DE JONGE SCHRIJVER

Yannick Dangre

"Op mijn vijftiende las ik De verwondering voor de eerste keer, en toen snapte ik er niet veel van. Rond mijn 21ste heb ik het dan opnieuw gelezen, en toen zag ik de schoonheid en de rijkdom van dit boek. De ingenieuze vertelstructuur roept verschillende soorten werkelijkheid op. Victor-Denijs de Rijckel schrijft bijvoorbeeld over een schooldag in augustus, en dat roept meteen verwondering bij de lezer op. Hij is ook zo gefascineerd door die ongrijpbare verzetsleider Crabbe, dat hij zijn eigen verhaal over hem begint te geloven.

"Ik ben een zeer grote aanbidder van Claus, de meester. Omdat hij vaak een spel met realiteit en fictie speelt, en een fantastisch beeldende stijl heeft. Dit boek staat niet bovenaan mijn lijst van favoriete boeken van hem, daarvoor is het wellicht te hermetisch, maar ik vind het wel erg inspirerend. Ik ben ervan overtuigd dat iedereen zijn eigen fictie maakt binnen wat men dan de werkelijkheid noemt. Je eigen wereld creëren - of dat nu op een gezonde of ongezonde manier gebeurt - biedt een soort van bescherming tegen de realiteit. De verwondering past perfect in die filosofie.

"Een van de redenen waarom ik het niet zijn beste werk vind is misschien omdat het te intellectualistisch is. De meesterlijke speelsheid van Claus ontbreekt een beetje. Om alle intertekstuele referenties te begrijpen, moet je een al een Clausexegeet zijn. Als lezer kun je je niet zo gemakkelijk laten meeslepen.

"Schrijvers worden steeds sneller vergeten, daar maak ik me geen illusies over. Claus hoort gelukkig tot de canon, en zal in het onderwijs nog een hele poos aan bod komen. Maar het is nodig dat zijn werk steeds opnieuw hernomen of herwerkt wordt. Hij is een van de allergrootsten in het Nederlandse taalgebied. Zeker op poëtisch vlak, vind ik."

'De verwondering' in 't kort

Hugo Claus schreef De verwondering in 1962. Het centrale personage in De verwondering is Victor-Denijs de Rijckel, een 37-jarige leraar Engels-Duits die is opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis en daar een dagboek en notities bijhoudt. Daarin vertelt hij over de Tweede Wereldoorlog, zijn ontmoetingen met een vrouw die Alessandra heet, en met een groep West-Vlaamse fascisten.

Vlak voor hij werd opgenomen, moest De Rijckel op school een voordracht van zijn prefect inleiden. Maar hij besloot dat niet te doen en naar het Bal van het Witte Konijn te gaan. Dat is het begin van een onwaarschijnlijk avontuur. Op het bal ziet hij een vrouw die hem compleet betovert. De volgende dag op school zegt een van zijn leerlingen dat hij De Rijckel heeft gezien, en dat hij hem naar die vrouw kan brengen. Hij laat zich door die jongen op sleeptouw nemen, en zo belanden ze op een kasteel waar die vrouw met haar ouders woont. Het kasteel blijkt ook het middelpunt te zijn van een vereringscultus voor een zekere Crabbe, een fascistische leider uit de Tweede Wereldoorlog. De Rijckel raakt steeds meer in de ban van Alessandra en van Crabbe.

In vier handschriften krijgt de lezer het relaas van De Rijckel te lezen.

De verwondering van Bart Meuleman gaat vandaag in première in de Bourlaschouwburg in Antwerpen, www.toneelhuis.be

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234