Vrijdag 06/08/2021

Eerherstel voor genadeloze voyeur

'Een Franse Tolstoj', of 'de kleine broer van Marcel Proust'? Met de Nederlandse vertaling van zijn achtdelige familiecyclus 'De Thibaults' belandt deze bescheiden Nobelprijswinnaar terecht weer in de schijnwerpers.

Wanneer Roger Martin du Gard op 11 november 1937 via een telefoontje van zijn schoonzus verneemt dat hij de Nobelprijs Literatuur ontvangt, is zijn eerste reflex: het hazenpad kiezen. "Ik had het gevoel dat er een soort catastrofe over me neerdaalde, een formidabele gebeurtenis waaraan ik het hoofd niet kon bieden", zo noteerde Martin du Gard (1881-1958) in zijn dagboeken.

Kampend met reumatische aanvallen schuifelde de Franse schrijver al een paar dagen geradbraakt rond in zijn appartement in de statige Cimiez-buurt in Nice. "Mijn eerste reactie was vluchten, ergens zijn waar niemand me kon bereiken. Twintig minuten later was ik aangekleed, zat ik zo goed en kwaad als ik kon in een taxi en liet me naar het station brengen. Om er de eerste vertrekkende trein te nemen." Die bracht hem in Cannes. Martin du Gard had op dat moment het idee eerder "een misdadiger te zijn dan een winnaar van de Nobel-loterij."

Martin du Gard huurde een kamer voor een nacht tegenover het station en kocht de avondkrant, waarin hij heet van de naald het nieuws las van zijn eigen Nobelprijs. Niemand herkende hem daar. In Paris-Soir stond zelfs per vergissing een foto van zijn neef Maurice Martin du Gard, omdat er geen foto van hem beschikbaar was. Pas één dag later kwam Martin du Gard weer boven water en viel de wereldpers over hem heen.

De anekdote is tekenend voor deze Franse auteur die zich het liefst helemaal wegcijferde achter zijn boeken en al helemaal een broertje dood had aan journalisten en fotografen. Martin du Gard schuwde de schijnwerpers alsof het steekwapens waren. In jury's weigerde hij te zitten en hoogst zelden nam hij politiek stelling. Toch speelde hij - als trouwe vriend van onder meer André Gide en Stefan Zweig - een aanzienlijke rol in het literaire klimaat. Samen met Marcel Proust, Paul Valéry, Paul Claudel en Gide vormde hij een tijdlang de redactie van het invloedrijke tijdschrift La Nouvelle Revue française. Met zijn achtdelige cyclus Les Thibault (1922-1940) verwierf Martin du Gard voorgoed een plaats in de annalen van de Franse literatuur, waarna Albert Camus hem "onze eeuwige tijdgenoot" noemde. Drie jaar voor zijn dood in 1958 werd zijn oeuvre opgenomen in de prestigieuze Pléiade-reeks. Toch sukkelden Martin du Gards boeken na zijn overlijden snel in de vergetelheid. Je moet in onze regionen al een notoir francofiel zijn om Les Thibault op het schap te hebben staan.

Prettig modern

Maar zie, het onwaarschijnlijke grijpt plaats. Roger Martin du Gard beleeft niet alleen in Frankrijk zijn heropflakkering met pockets, heruitgaves en zelfs een tv-serie naar Les Thibault. Ook in Nederlandse vertaling krijgt de auteur eindelijk eerherstel. In Nederland prijkt de kanjer van 864 pagina's zowaar in de toptienlijsten. Zou het pleitbezorgerschap van Maarten 't Hart er voor iets tussen zitten? Goed mogelijk. Volgens het voorwoord van 't Hart heeft Martin du Gard "geweldige kwaliteiten" en is hij "een grootmeester van de dialoog". Bovendien had hij "een ongeëvenaard observatievermogen."

Waar zit de bekoring van De Thibaults? Wat onderscheidt Les Thibault van de zoveelste familiesaga? Het boek is "prettig modern", zoals Martin de Haan terecht opmerkte in de Volkskrant, en dat van "iemand die met één been in een ver verleden lijkt te staan en met het andere onvermoeibaar met de tijd mee hinkelt."

Hoewel Martin du Gard gepokt en gemazeld is in het realisme, legt hij vooral het individu onder het scalpel, dat bij momenten het slachtoffer is van zijn afkomst, maar zeker niet gedetermineerd is.

In Les Thibault worden de gevolgen van een bourgeois opvoeding tot in de finesses uitgevlooid. Zo laat Martin du Gard de werelden van de katholieke Thibaults en de protestantse familie De Fontanin met elkaar interfereren. Prominent staat de autoritaire vader Oscar Thibault, een doordrammende katholieke tiran die zijn eigengereide zoon Jacques naar een verbeteringsgesticht stuurt en het halve land mobiliseert wanneer hij aan het ouderlijk gezag ontsnapt. Verdachtmakingen van homoseksualiteit moet hij incasseren. De manier waarop de vader de zoon wil knechten én mentaal kapotmaken, is adembenemend neergezet.

Maar evengoed raak je ingesponnen wanneer zoon Antoine zich erotisch verslingert aan zijn minnares Rachel en toch een huwelijk met haar afwimpelt. De romanschrijver is ook een voyeur, een registrator, een loerder door het sleutelgat. Hij oordeelt niet, maar kijkt wel met een genadeloos oog naar de gebeurtenissen. En met een soms wetenschappelijke scrupuleusheid.

De belevenissen van de familie Thibault - er wordt trouwens nogal wat dramatisch gestorven - laat hij bovendien in een stevig tempo voorbijtrekken. Hoewel het boek volgestouwd is met intriges en soms ongerijmde, irrationele wendingen, raak je zelden het spoor bijster. Les Thibault bestaat uit korte hoofdstukken, telkens voorzien van een aankondiging van wat volgt, enigszins als in een feuilletonroman. Wie de inhoudstafel bekijkt, heeft de plot al schematisch in handen. Minachtend zou je soms kunnen spreken van een soap avant la lettre.

Klinische toon

Roger Martin du Gard is weleens een ersatz-Proust genoemd. Maar zelf was hij niet zo tuk op dat etiket. En je beseft waarom. "Ik behoor tot de school van Tolstoj, en niet tot de familie van Proust", verklaarde hij ooit. André Gide schreef dan weer over zijn roman Jean Barois: "De man die dit geschreven heeft, is misschien geen kunstenaar, maar het is wel een KEREL."

Bij Martin du Gard stuit je niet op psychologisch of esthetisch gepriegel op de vierkante centimeter of al helemaal niet op experimenten. En ja, er is soms een vleug goedkoop sentiment. Toch graaft ook hij diep. Dat Martin du Gard een tijdlang colleges volgde bij Parijse psychiaters en neurologen, weerspiegelt zich in de klinische, soms nietsontziende toon waarmee hij zijn personages ontrafelt. In die zin leunt de Frans Nobelprijswinnaar misschien wel dichter aan bij Guy de Maupassant aan dan bij Proust. Zijn er nog argumenten nodig om Les Thibault tot een herontdekking van formaat uit te roepen?

Roger Martin du Gard, De Thibaults, Meulenhoff, 864 p., 49,95 euro.

Vertaling: Anneke Alderlieste.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234