Zaterdag 27/02/2021

Eenzaamheid is van alle leeftijden

lDimitri Mortelmans is gezinssocioloog aan de Universiteit Antwerpen en hoofd van het Centrum voor Longitudinaal en Levensloop Onderzoek (CELLO). Leen Heylen is onderzoekster bij CELLO en maakte een doctoraat over eenzaamheid bij ouderen.

lDe toenemende vereenzaming is een logisch gevolg van de individualistischere maatschappij, schreef Hans Geybels naar aanleiding van het bericht over een dementerende vrouw die drie weken bij het lijk van haar man zat (DM 16/2). Mortelmans en Heylen dienen Geybels van repliek.

De dramatische gebeurtenis met de dementerende vrouw die achterbleef bij haar dode echtgenoot bracht op brutale wijze het probleem van eenzaamheid in onze samenleving weer boven. In zijn opiniebijdrage van 16 februari stelt Hans Geybels een toename van vereenzaming vast en legt de oorzaak hiervan bij processen van individualisering en een verlies aan sociale controle. In andere media wordt de problematiek van eenzaamheid gekoppeld aan ouderen. Beide stereotiepe manieren van voorstellen helpen de aanpak van eenzaamheid niet vooruit en leiden tot een verkeerde focus in het debat.

Eenzaamheid is een moeilijk fenomeen omdat het gaat om een gevoel dat de hoeveelheid of de aard van de sociale relaties die men heeft te kort schieten. In de sociologie wordt daarbij een onderscheid gemaakt tussen twee vormen van eenzaamheid. Sociale eenzaamheid is wat meestal onder eenzaamheid verstaan wordt en dat is het gemis aan een sociaal netwerk. Het gevoel minder mensen om zich heen te hebben dan men eigenlijk wil. Daarnaast zit een meer verborgen soort eenzaamheid die we emotionele eenzaamheid noemen. Dat is het gemis aan iemand om onze gevoelens en diepste gedachten mee te delen. In termen van vandaag: het missen van een ‘soul mate’.

Leeg huis

Als je dat onderscheid maakt dan wordt snel duidelijk dat eenzaamheid helemaal geen probleem is dat enkel alleenstaande ouderen treft. Een tachtigjarig koppel dat zijn zoon enkel op zondag ziet is wellicht minder eenzaam dan een zestienjarige die op een fuif honderd vage kennissen kust maar niemand heeft om zijn dromen, angsten of verlangens aan te vertellen. Hoeveel alleenstaanden hebben geen druk sociaal leven maar komen thuis in een leeg huis met niemand om de gebeurtenissen van de dag te delen? Of hoeveel mensen zitten vast in een ongelukkig huwelijk waar praten al lang een droom is uit vervlogen tijden ?

Onderzoek van de Nederlandse sociologe Dykstra toonde aan dat de eenzaamheid van 15- tot 24-jarigen even hoog is als de eenzaamheid onder 80-plussers. Ook toont onderzoek aan dat de eenzaamheid over de tijd heen eerder (licht) is afgenomen en zeker niet spectaculair toegenomen. In Europees perspectief weten we ook dat België een lagere graad van eenzaamheid kent dan pakweg Spanje of Italië. De warme familievriendelijke landen tellen veel meer eenzamen terwijl de lokale gemeenschappen er nog steeds sterk controlerend optreden. Sociale controle of beter het gebrek daaraan lijkt ons niet de boosdoener hier. Meer sociale controle is niet echt de oplossing tegen eenzaamheid.

We zijn ervan overtuigd dat er in onze samenleving ook niet minder sociale controle is dan vroeger, wel integendeel. De aard van de controle is veranderd maar controle is er nog steeds. De actieradius van jonge kinderen bijvoorbeeld is op enkele decennia verengd tot de perimeter van een achterbank en de voordeur van een huis. Zolang we onze kinderen maar in het oog kunnen houden is het prima. Het is ooit anders geweest. Sociale controle is ook subtieler van vorm geworden: ‘Heb je Basta niet gezien op tv, nee?’ (wat heb je dan wel gedaan met die vrije tijd van jou?). We zouden nog tientallen voorbeelden kunnen geven van hoe sociale controle nog steeds aanwezig is. Niet langer via de pastoor, de schoolmeester en de notaris maar op ontelbare andere, zichtbare en onzichtbare manieren.

Leidt sociale controle tot het vermijden van eenzaamheid ? Zeker niet. Zolang we geen oog hebben voor de complexe realiteit van sociale én emotionele eenzaamheid, zullen moeilijkheden zich blijven voordoen. Sommigen zullen zich van het leven blijven beroven uit (emotionele) eenzaamheid. Anderen zullen wekenlang thuis vast zitten, of erger dood liggen, door (sociale) eenzaamheid. Gegeven het verborgen karakter van eenzaamheid is het voor sociale diensten aartsmoeilijk om alle mazen in het net te dichten.

Sociale netwerken

Onze sociale netwerken zijn niet kapot gemaakt door de individualisering. Jarenlang schreeuwde rechts Amerika over the end of the family om het gebrek aan mantelzorg voor ouderen aan te klagen. Nu blijkt dat familienetwerken in een geïndividualiseerde samenleving anders werken maar even veerbaar en actief zijn als voorheen. Ook al wonen we niet meer onder elkaars dak, we hebben nooit eerder in de geschiedenis zo massaal gezorgd voor onze ouders als nu. Bovendien mogen we niet vergeten dat ouderen niet de netto ontvangers zijn van zorg maar veel meer de grote zorgverleners in termen van kinderoppas of financiële steun in de bekende witte enveloppe.

Maar de groeiende ouderenbevolking en de toename van alleenstaanden, ook op jonge leeftijd moet ons waakzaam maken voor diegenen die buiten dit netwerk vallen. En de risicogroepen zijn meer dan bekend: oudere mannen bijvoorbeeld die van hun familie zijn afgesneden door een echtscheiding of jongeren die om een of andere reden niet thuis horen in de klasgroep en zich isoleren in de veiligheid van het internet. Het opmerken van de subtiele tekenen van eenzaamheid is niet iets dat we op de schouders van buren mogen laden. Het is meer zaak om professionals in de zorgsector maar ook in de onderwijssector en de vrije tijd alert te maken voor tekenen van sociale en emotionele eenzaamheid. Tijdig signalen oppikken en ingrijpen kan het volgende persoonsongeval op het spoor of de dode oudere in een appartementje vermijden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234