Maandag 20/01/2020

Een zwaan met lepeloren

Kurt Schwitters

Het verhaal van de haas

Querido, Amsterdam, 32 p., 458 frank.

Wie op zoek naar lectuur voor de kinderen onverhoeds Het verhaal van de haas van Kurt Schwitters in handen krijgt, zij gewaarschuwd dat dit niet het zoveelste boek over de zoveelste haas is, maar een uitzonderingsgeval. En daar staat Kurt Schwitters zelf garant voor.

Geboren in het nog steeds overwinnende Duitsland van 1887 - er wordt nog nagenoten van de overwinning in 1870 op de Fransen - zal Schwitters zowat dertig jaar later in het overwonnen Duitsland wonen, waarin niets meer is zoals het vroeger was. Zeker de kunst niet. Want de kunst moest donker en somber. En absurd ook. Het was de tijd van het meest Duitse der expressionismen en van het dadaïsme dat in Zürich door Duitse emigranten werd beleefd en uitgedragen.

Dit alles om in een notendop te vertellen dat Het verhaal van de haas niet alleen een brokje verhaal is, maar ook een brokje dadaïsme, met alles wat deze stroming kenmerkte.

Als ik de lezer of lezeres waarschuwde, dan bedoelde ik ook dat dit prentenboek uiterlijk niet van andere prentenboeken verschilt. En dat had anders gekund. Want Kurt Schwitters was niet alleen literair actief, maar ook en vooral grafisch. En had hij zijn hazenverhaal zelf geïllustreerd, dan was er geen waarschuwing nodig geweest voor het aparte karakter van het geheel. Dadaïstische grafiek is opvallende grafiek. Ze huldigt, net zoals de dadaïstische beeldhouwwerken, collagetechnieken, die zich trouwens na het doodbloeden van de stroming tot op onze dagen hebben doorgezet. Maar Het verhaal van de haas is niet als kinderverhaal gedacht, zodat er ook niet bij is geïllustreerd.

Het is gewoon uit het verzameld werk van de schrijver gelicht, een beetje op dezelfde manier waarop nog niet zo lang geleden ook uit het werk van de Russische schrijver Daniil Charms verhalen werden gehaald die een jong publiek moesten kunnen boeien, vooral door hun lichtvoetigheid die - ook in het werk van Schwitters trouwens - alles van doen heeft met het absurde.

Want dat is wellicht het belangrijkste kenmerk van het dadaïsme, dat het schoon schip wil maken met alle kunstuitingen die eraan zijn voorafgegaan. Waarbij het het vooral gemunt had op het zingevende karakter van alle kunst die in vorige eeuwen was voortgebracht. Zingeving werd in de dadaïstische geschriften vervangen door zinloos toeval, dat alles de kleur van het absurde verleent.

En zo zie je in dit verhaal van de haas hoe Schwitters er na het aanvankelijke vrij klassieke voorstellen van zijn hoofdpersonage toe overgaat dit bij kinderen zeer geliefde en zeer bekende dier steeds nader te bepalen, maar zo, dat de haas een voor een zijn eigen kenmerken verliest en zich verrassend en grappig metamorfoseert tot een varken, dat op zijn beurt geleidelijk verwordt tot een zwaan met lange lepeloren en nadien tot een gouden vis waarvan de staart - pittig detail - nog altijd een krul van het varken vertoont dat hij is geweest.

Schwitters past daarbij een simpele verteltruc toe en leidt elke metamorfose in met "ik bedoel..." Zoals wanneer de haas geen soort vis meer is, maar "ik bedoel.... eigenlijk had hij bijna geen staart, had hij heel kleine oortjes, was ontzettend dik en stond hij allerliefst in de Nijl". Een nijlpaard dus. Er moet vaart in dit type verhaal. Je mag de lezer - ik denk hierbij dan vooral aan het kind - niet de tijd laten om te twijfelen aan wat er gebeurt. Er is overdondering nodig. En die krijg je van Schwitters. Waarbij de tekeningen van Carsten Märtin toch de overtuigende toon van het verhaal versterken en door hun rijkdom aan details een tweede prettige lectuur van het verhaal mogelijk maken, een grafische deze keer. Bij het nalezen van een paar andere verhalen uit Das gesamte literarische Werk van Schwitters (uitgave van Dumont Buchverlag Köln) vallen de geschiktheid en frisheid van heel wat andere teksten op. Gefundenes Fressen voor uitgevers die af zouden willen van verhalen die je niet eens hoeft te lezen om ze te kennen.

Bert van Molle

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234